از نخستین روزهای انقلاب ۱۳۵۷، جمهوری اسلامی نه فقط بهعنوان یک نظام مذهبی بلکه بهعنوان نماینده نوعی «چپ دینی» پا به عرصه گذاشت. این گرایش در سیاستگذاریهای اقتصادی، فرهنگی و امنیتی بهخوبی بازتاب یافته است.
دهه شصت؛ عدالتخواهی در قالب اقتدار
- انقلاب فرهنگی: آیتالله خمینی در اردیبهشت ۱۳۵۹ در پیامی به شورای انقلاب گفت:
«باید انقلابی اساسی در تمام دانشگاههای ایران به وجود آید تا اساتید غربزده تصفیه شوند.» (صحیفه امام، ج ۱۲، ص ۲۵۲) - مصادره اموال: بر اساس اصل ۴۹ قانون اساسی، دولت موظف شد «ثروتهای نامشروع» را مصادره کند. این اصل در عمل به مصادره گسترده اموال بخش خصوصی انجامید.
- کوپنیسم و سهمیهبندی: نخستوزیر وقت، میرحسین موسوی، در سال ۱۳۶۲ گفت:
«کوپن نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی است برای عدالت اجتماعی در شرایط جنگی.» (روزنامه اطلاعات، ۲۴ خرداد ۱۳۶۲) - اعدام مخالفان: عفو بینالملل در گزارش سال ۱۹۸۴ جمهوری اسلامی را متهم به «استفاده سیستماتیک از اعدام برای حذف سیاسی» کرد.
ضد مدرنیته و امپریالیسمستیزی
آیتالله خمینی بارها مدرنیته غربی را محکوم کرد:
«ما از غرب جز فساد و تباهی چیزی ندیدیم. دانشگاههای ما باید اسلامی شوند تا کشورمان استقلال پیدا کند.» (صحیفه امام، ج ۱۴، ص ۲۳۵)
شعار «نه شرقی، نه غربی» که در سردر وزارت خارجه نقش بست، بازتاب گفتمان ضدسرمایهداری و ضدبلوکبندی دوران جنگ سرد بود.
ضداسرائیلی بودن بهعنوان رکن هویتی
در نخستین روزهای انقلاب، سفارت اسرائیل در تهران به سفارت فلسطین تبدیل شد. آیتالله خمینی گفت:
«اسرائیل غده سرطانی است و باید از بین برود.» (صحیفه امام، ج ۶، ص ۲۹۱)
این موضع تا امروز بهعنوان بخشی از هویت ایدئولوژیک جمهوری اسلامی باقی مانده است.
دهه هفتاد و اصلاحات؛ چپ در قامت جدید
محمد خاتمی در سخنرانی ۱۶ آذر ۱۳۷۷ در دانشگاه تهران تأکید کرد:
«عدالت اجتماعی و حمایت از محرومان محور اصلاحات است.» (روزنامه همشهری، ۱۷ آذر ۱۳۷۷)
تشکلهای دانشجویی اصلاحطلب نیز بیشتر بر عدالت اقتصادی، دولت رفاه و نقد سرمایهداری جهانی پای میفشردند.
امروز؛ بازتولید همان الگو
- یارانههای نقدی و کالابرگ الکترونیک، شکل جدیدی از کوپنیسم.
- سهمیههای دانشگاهی و شغلی، تداوم سیاستهای توزیعگرایانه.
- ضداسرائیلی بودن، همچنان جزو ثابت سیاست خارجی.
- اصلاحطلبان، در حوزه اقتصاد و عدالت اجتماعی، میراثدار همان سنت چپاند.
جمعبندی
جمهوری اسلامی از آغاز تا امروز نماینده نوعی «چپ دینی» بوده است: عدالتخواهی همراه با تمرکز قدرت، اقتصاد دولتی و رانتمحور، امپریالیسمستیزی و ضداسرائیلی بودن. تفاوت اصلی آن با سوسیالیسم کلاسیک تنها در پیوند با دین است؛ وگرنه در عمل، بسیاری از سیاستهای اجرایی شباهت چشمگیر به الگوهای چپ اقتدارگرا دارند.
منابع و مآخذ
- صحیفه امام خمینی، ج ۶، ۱۲ و ۱۴، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
- قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اصل ۴۹.
- روزنامه اطلاعات، ۲۴ خرداد ۱۳۶۲.
- Amnesty International, Annual Report 1984.
- روزنامه همشهری، ۱۷ آذر ۱۳۷۷.
- شعار رسمی وزارت امور خارجه: «نه شرقی، نه غربی».
Loading...
