ساموئل (پیمان) سلاحی — نویسنده و تحلیلگر سیاسیـاجتماعی
ایران
اسکندر و «ازدواجهای سیاسی»؛ سرنوشت روشنک (رکسانا) و پسرش
در ۱۲ نوامبر ۳۲۴ ق.م. اسکندر به فرماندهانش توصیه کرد با دختران خاندانهای ایرانی ازدواج کنند تا فرایند ادغام سیاسی تسهیل شود. خودِ او با روشنک، دخترِ ساتراپِ باختر/تخارستان، پیمان ازدواج بست. بر پایه گزارشهای کلاسیک (پلوتارک، دیودوروس)، روشنک و اسکندر چهارم (پسرِ ۱۳ سالهٔ او) در ۳۱۰ ق.م. به دستور کاساندروس مسموم شدند. در ۲۰۱۴ نیز خبرهایی از کشف گورگاهی منسوب به روشنک در مقدونیهٔ یونان منتشر شد (انتسابِ محل، محل بحث پژوهشی است).
اصفهان دوباره پایتخت شد
در ۱۲ نوامبر ۱۵۹۸ (۲۱ آبان) شاهعباس اول انتقال پایتخت از قزوین به اصفهان را نهایی کرد؛ تصمیمی مبتنی بر جایگاه جغرافیاییـتجاری شهر و راهبرد تمرکز اقتدار ملی. پیشتر، مرداویج (۹۳۱ م) و سپس طغرل سلجوقی اصفهان را پایتخت کرده بودند. در ۱۹۱۵ میلادی نیز انتقال پایتخت از تهران به اصفهان مطرح شد اما با دخالت قدرتهای خارجی و آشفتگی جنگی عقیم ماند. پس از انقلاب ۱۳۵۷ هم، بهدلیل رشد شتابان جمعیت تهران، این بحث دوباره طرح شد اما به تصمیم عملی نینجامید.
«بوی نفت» و سرکوب شورش شیخ خزعل
در ۱۲ نوامبر ۱۹۲۴ (۲۱ آبان ۱۳۰۳) و پس از اعلام حرکت نیروهای دولتی، رضاشاه پهلوی (نخستوزیر وقت و سردار سپه) شرط تسلیم و خلعسلاح را برای بخشودگی شیخ خزعل اعلام کرد. ورود نیروها، برقراری حکومت نظامی و انتقال خزعل به تهران، عملاً شورش تحریکشده از بیرون را پایان داد و یکپارچگی حاکمیت در خوزستان تثبیت شد. سپس مجلس، فرماندهی کل قوا را به رضاشاه سپرد و پارسیسازی نام ماهها از فروردین ۱۳۰۴ اجرا شد.
انصراف دکتر مصدق از نخستوزیری (۱۳۲۳)
در ۲۱ آبان ۱۳۲۳، مجلس تمایل به نخستوزیری دکتر محمد مصدق را اعلام کرد. با ردّ شروط او از سوی دربار، مصدق انصراف داد؛ هفت سال بعد، تحت فشار افکار عمومی، او به نخستوزیری رسید.
تأسیس جبههٔ ملی ایران (۲۱ آبان ۱۳۲۸ / ۱۲ نوامبر ۱۹۴۹)
ائتلافی از احزاب و شخصیتها با رهبری دکتر مصدق برای استقلال، دموکراسی و طرد امتیازهای بیگانه شکل گرفت. ملیشدن نفت، اجتماعات بزرگ (میدان جلالیه)، تحریم رسانههای دولتیمحور و تداوم کنشگریِ ملیون تا پس از انقلاب ۱۳۵۷، از نقاط عطف این جریان است.
لایحهٔ ملیشدن آبهای کشور (۱۳۴۵)
چهار روز پس از منع تعارض منافع در خرید سهام کارخانهها توسط مقامات، لایحهٔ ملیشدن آبها به مجلس ارائه شد؛ حرکتی در جهت حکمرانی منابع مشترک و منافع عمومی.
سالروز درگذشت روحالله خالقی (۲۱ آبان ۱۳۴۴ / ۱۹۶۵)
آهنگساز «ای ایران» و مؤسس انجمن موسیقی ملی؛ اثری که در اشغال ایران، نقش سرود وحدت ملی را ایفا کرد و تا امروز سرمایهٔ نمادین ملت است.
انفجار جمعیت تهران پس از انقلاب (۱۳۵۸)
بهگفتهٔ شهردار وقت، تبلیغات و بیثباتی حقوق مالکیت، موج مهاجرت به تهران را تشدید کرد و پیامدهایی چون فشار بر خدمات شهری، آلودگی و رشد اقتصاد غیرمولد در پی داشت.
واکنش کارتر به گروگانگیری (۱۲ نوامبر ۱۹۷۹)
تعلیق خرید نفت از ایران، مسدودسازی داراییها، محدودیت ویزا و قطع روابط سیاسی (آوریل ۱۹۸۰) زنجیرهٔ تحریمهایی را رقم زد که بهتدریج جهانی شد. شماری از اشغالکنندگان سفارت بعدها به سمتهای حکومتی رسیدند.
آزمایش موشک «سجیل» (۲۰۰۸)
وزارت دفاع ایران از آزمایش موفق یک موشک سوختجامدِ دومرحلهای خبر داد؛ صفحهای از یادداشتهای بازدارندگی بومی.
در قلمرو اندیشه | فرهنگ مدنی (Almond & Verba, 1963)
تز محوری: دموکراسیِ پایدار بدون آگاهی سیاسی + مشارکت داوطلبانه و مسئولانهٔ شهروندان شکل نمیگیرد. جامعه زمانی «فرهنگ مدنی» مییابد که بیتفاوتها به حداقل برسند و آگاهان، فعال و مطالبهگرِ منافع عمومی شوند.
در قلمرو دانش | دارو و تفاوتهای جمعیتی (FDA, 2004)
داروی ترکیبی BiDil بر پایهٔ شواهدِ کارایی در جمعیتهای آفریقاییتبار برای نارسایی قلبی تأیید شد؛ نمونهای از حرکت پزشکی به سوی درمانهای متناسب با ویژگیهای جمعیتی/ژنتیکی (با لزوم پرهیز از تقلیلگرایی نژادی).
در قلمرو رسانهها | زادروز مریم خورسند
روزنامهنگار نسلِ پس از دوم خرداد؛ کارنامهای از تحریریههای ایران، همشهری، شرق و اعتماد، با تمرکز بر صفحهٔ رسانه و مسائل اجتماعی.
سایر ملل
خط دیورند (۱۲ نوامبر ۱۸۹۳)
توافق نمایندگان بریتانیا با دولت کابل، رسمیتبخش مرزبندیِ مناقشهزا میان افغانستان و هندوستان بریتانیا (پاکستان امروز) شد؛ تقسیم قبایل پشتون، تبعات ژئوـقومیتیِ ماندگاری آفرید.
صعود نازیها (۱۹۳۳)
اعلام پیروزی قاطع حزب ناسیونالسوسیالیست در انتخابات/همهپرسیهای آن سال، محصول بیکاری، تحقیر ورسای، و پاپولیسم ناسیونالیستی بود؛ الگویی کلاسیک از بسیج تودهای با وعدهٔ «منجی».
مسکو ۲۰۰2؛ اعتراض به کاپیتالیسمِ الیگارشیک
دهها هزار نفر فساد اداریـاقتصادی و خصوصیسازیهای رانتی را به چالش کشیدند؛ میراث فروپاشی، الیگارشی و مافیا را برجای گذاشته بود.
غرامتهای ۱۱ سپتامبر (گزارش ۲۰۰۴)
برآورد مجموع پرداختها حدود ۳۸.۱ میلیارد دلار: شرکتهای بیمه ۵۱٪، دولت ۴۲٪، اعانات ۷٪. سهم کسبوکارها چشمگیر بود؛ نشان از ریسک سامانهای اقتصاد شهری در فاجعهها.
بدهی دولت آمریکا (۲۰۱1–۲۰۱۹)
از حدود ۱۴.۹ تریلیون (نوامبر ۲۰۱۱) تا ۲۳.۰ تریلیون (نوامبر ۲۰۱۹) افزایش یافت؛ بیانگر هزینههای جنگ، بحران مالی و سیاستهای مالی انبساطی.
رویدادهای دیگرِ ۱۲ نوامبر (گزیده)
- ۱۸۴۷: نخستین بیهوشی با کلروفرم (جیمز یانگ سیمسون).
- ۱۸۶۶: تولد سون یات-سن، معمار جمهوری چین.
- ۱۹۱۸: اتریش جمهوری شد.
- ۱۹۲۰: معاهدهٔ راپالو میان ایتالیا و دولت تازهٔ یوگسلاوی.
- ۱۹۲۶: بررسی پیشنهاد دانمارکیها برای اتوبوسرانی تهران در هیئت وزیران.
- ۱۹۲۷: تبعید تروتسکی؛ یکهتازی استالین.
- ۱۹۴۶: نخستین اتوبانک در شیکاگو.
- ۱۹۴۸: حکم اعدام هیدکی توجو و برخی همکاران جنگی.
- ۱۹۸۲: یوری آندروپوف جانشین برژنف شد.
- ۱۹۹۶: برخورد هواییِ دهلینو؛ ۳۴۹ کشته.
- ۲۰۰۸: تا ۹ نوامبر، تلفات نظامیان آمریکایی در اشغال عراق: ۴۱۹۲ نفر.
جمعبندی تحلیلی
این روز در آیینهٔ تاریخ، سه محور را برجسته میکند:
۱) حاکمیت مؤثر و یکپارچگی سرزمینی (از شاهعباس تا رضاشاه)؛
۲) حکمرانی منابع عمومی (آب، نفت) و استقلال اقتصادی؛
۳) ضرورت فرهنگ مدنی برای پایداریِ دموکراسی.
درس عملی: ترکیب دولت مقتدرِ قانونمدار با جامعهٔ آگاهِ مشارکتجو، تنها مسیرِ ثبات، توسعه و آزادی است.
✍️ ساموئل (پیمان) سلاحی — نویسنده و تحلیلگر سیاسیـاجتماعی
Loading...
