از «فاند دولتی» تا «بازار سیاه»: اقتصاد پنهان استارلینک در ایران

📘 گزارش ویژه تحقیقی

از «فاند دولتی» تا «بازار سیاه»: اقتصاد پنهان استارلینک در ایران

✍️ ساموئل (پیمان) سلاحی

۱. مقدمه: تقاطع تکنولوژی، سیاست و اقتصاد زیرزمینی

پروژه ارسال اینترنت ماهواره‌ای استارلینک به ایران، در ظاهر بخشی از سیاست‌های «آزادی اطلاعات» و حمایت از جامعه مدنی در برابر سانسور بود. این پروژه به‌ویژه پس از تشدید محدودیت‌های اینترنتی در ایران و در بستر اعتراضات، به‌عنوان یک ابزار تکنولوژیک برای شکستن انحصار ارتباطی دولت مطرح شد.

اما آنچه در عمل شکل گرفت، نه یک شبکه توزیع عمومی و عادلانه، بلکه یک زنجیره پیچیده از انتقال غیررسمی، واسطه‌گری، و شکل‌گیری بازار سیاه بود؛ الگویی که در ادبیات اقتصاد سیاسی با مفاهیمی مانند:

• انحراف منابع (Resource Diversion)
• اقتصاد غیررسمی (Informal Economy)
• بازار سیاه (Black Market Formation)

توصیف می‌شود.

۲. روایت رسانه‌ای: از «قاچاق کنترل‌شده» تا «شبکه توزیع زیرزمینی»

بر اساس گزارش‌های منتشرشده در رسانه‌هایی مانند العربیه انگلیسی و وال‌استریت ژورنال، ساختار عملیاتی این پروژه به‌وضوح به استفاده از مسیرهای غیررسمی وابسته بوده است.

در گزارش آمده:

“Ahmad Ahmadian… explained that his organization purchased Starlink devices in European countries… before moving them into Iran via neighboring countries.”

این گزاره به‌وضوح نشان می‌دهد که از همان ابتدا، انتقال تجهیزات خارج از کانال‌های رسمی و قانونی طراحی شده بود.

در ادامه همین گزارش تأکید می‌شود:

“Holistic Resilience taps smuggling networks…”

یعنی سازمان مذکور به‌طور مستقیم از شبکه‌های قاچاق استفاده کرده است.

همچنین:

“has facilitated the sale of more than 5,000 Starlink devices by connecting ordinary citizens with underground resellers”

این جمله یک نکته کلیدی را روشن می‌کند:
نقش این شبکه صرفاً انتقال نبوده، بلکه ایجاد و تسهیل یک بازار زیرزمینی فعال نیز بخشی از عملکرد آن بوده است.

۳. ساختار فاند: تمرکز منابع و مسئله پاسخگویی

بر اساس داده‌های موجود، پروژه ارسال استارلینک در عمل در اختیار شبکه‌ای محدود از بازیگران قرار داشته است؛ شبکه‌ای که در ایالات متحده (به‌ویژه کالیفرنیا) مستقر بوده و از منابع مالی قابل توجهی بهره‌مند شده است.

بازیگران کلیدی:

• مهدی یحیی‌نژاد
  از چهره‌های قدیمی پروژه‌های «اینترنت آزاد»
  دریافت حدود ۱۵۰ هزار دلار فاند در سال ۲۰۲۴
• احمد احمدیان نجف‌آبادی
  مدیر اجرایی Holistic Resilience
  نقش محوری در طراحی و اجرای مسیر انتقال
• سازمان‌ها:
  • NetFreedom Pioneers
  • اتحاد برای ایران (U4I)
  • Holistic Resilience

۴. داده‌های مالی: رشد سریع، شفافیت محدود

بر اساس اسناد مالیاتی منتشرشده:

Holistic Resilience

📊 سال ۲۰۲۳

• درآمد: 254,915 دلار

📊 سال ۲۰۲۴

• درآمد: 973,842 دلار
• هزینه‌ها: 860,380 دلار
• سود خالص: 113,462 دلار

📌 مجموع منابع: حدود ۱.۲ میلیون دلار

📌 تحلیل:
افزایش تقریباً چهار برابری درآمد در یک سال نشان‌دهنده ورود پروژه به فاز اجرایی گسترده است، اما هیچ سازوکار شفافی برای ردیابی نحوه توزیع تجهیزات در داخل ایران ارائه نشده است.

۵. مدل لجستیکی: کردستان عراق به‌عنوان گلوگاه

یکی از مهم‌ترین نقاط این زنجیره، اقلیم کردستان عراق است؛ جایی که عملاً به هاب انتقال غیررسمی تبدیل شده است.

مسیر عملیاتی:

1. خرید از اروپا یا سایر کشورها
2. انتقال به اربیل و سلیمانیه
3. ذخیره در انبارهای واسطه‌ای
4. انتقال به ایران از مسیرهای مرزی:
   • بانه
   • مریوان
   • پیرانشهر
5. توزیع توسط دلالان محلی

📌 تحلیل:
این مدل دقیقاً با الگوی کلاسیک قاچاق سازمان‌یافته با واسطه‌های چندلایه مطابقت دارد.

۶. از توزیع تا بازار: تولد اقتصاد زیرزمینی استارلینک

در مرحله توزیع، پروژه عملاً از کنترل خارج شده است.

ویژگی‌های بازار شکل‌گرفته:

• قیمت: ۱۰۰۰ تا ۴۰۰۰ دلار
• فروش توسط واسطه‌ها
• عدم ردیابی مصرف‌کننده

📌 این دقیقاً همان نقطه‌ای است که:

یک کالای عمومی (Public Good)
به
یک کالای رانتی (Rent-seeking Commodity)
تبدیل می‌شود.

۷. مسئله دسترسی: شکست در تحقق هدف اولیه

هدف پروژه، دسترسی عمومی بود.
اما در عمل:

• قیمت بالا → حذف اقشار متوسط و معترض
• توزیع غیررسمی → دسترسی محدود

📌 نتیجه:

دسترسی واقعی به این فناوری، نه بر اساس نیاز، بلکه بر اساس:

• توان مالی
• دسترسی به شبکه‌های خاص
• و ارتباطات غیررسمی

تعیین شده است.

۸. گمانه‌زنی کلیدی: امکان نفوذ معکوس

یکی از مهم‌ترین پیامدهای این ساختار:

👉 امکان خرید این تجهیزات توسط هر بازیگری است که توان مالی داشته باشد.

در چنین شرایطی:

• هیچ سیستم احراز هویتی وجود ندارد
• هیچ کنترل نهایی بر مصرف‌کننده نیست

📌 بنابراین:

حتی بدون وجود همکاری مستقیم،
ساختار بازار سیاه به‌طور طبیعی امکان دسترسی برای بازیگران وابسته به قدرت را فراهم می‌کند.

۹. واکنش دولت ایران: امنیتی‌سازی فناوری

بر اساس گزارش‌ها:

• در سال ۲۰۲۳ برخورد شدید با استارلینک آغاز شد
• کاربران با خطر زندان مواجه‌اند
• در صورت ارتباط با نهاد خارجی، مجازات‌ها تشدید می‌شود

📌 تحلیل:

این وضعیت منجر به شکل‌گیری یک چرخه می‌شود:

فناوری غیرقانونی → سرکوب → افزایش قیمت → تقویت بازار سیاه

۱۰. خطای راهبردی: تکنولوژی بدون نهاد

این پرونده یک نمونه کلاسیک از یک خطای سیاست‌گذاری است:

فرض اینکه فناوری می‌تواند بدون زیرساخت نهادی، تغییر اجتماعی ایجاد کند.

در حالی که:

• نبود نظارت
• نبود شفافیت
• نبود پاسخگویی

باعث می‌شود فناوری به‌جای ابزار آزادی، به ابزار رانت، انحصار و حتی نفوذ تبدیل شود.

۱۱. جمع‌بندی نهایی

این گزارش نشان می‌دهد که پروژه استارلینک در ایران در سه سطح دچار انحراف شده است:

۱. سطح سیاست‌گذاری

نیت: آزادی اطلاعات
نتیجه: طراحی بدون سازوکار نظارتی

۲. سطح اجرا

استفاده از مسیرهای قاچاق
از دست رفتن کنترل بر توزیع

۳. سطح پیامد

شکل‌گیری بازار سیاه
دسترسی گزینشی
احتمال نفوذ

🧭 نتیجه راهبردی

اگر این پرونده را در یک گزاره خلاصه کنیم:

👉 مسئله اصلی ایران نه کمبود فناوری، بلکه نبود نهادهای شفاف و پاسخگو برای مدیریت فناوری است.

و دقیقاً به همین دلیل است که:

یک ابزار بالقوه برای آزادی،
می‌تواند در عمل به بخشی از اقتصاد زیرزمینی و حتی بازتولید ساختار قدرت تبدیل شود.