امروز در ایران و جهان چه گذشت
۲۰ می / ۳۰ اردیبهشت
نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ
ایران
شهر «وه آنتیوخ خسرو» به جای آنتیوک
۲۰ ماه می سال ۵۲۶ میلادی، زمینلرزهای بسیار شدید شهر باستانی آنتیوک یا انطاکیه را ویران کرد. این شهر که امروز در محدوده ترکیه قرار دارد، در کنار خلیج اسکندرون و رودخانه اورونتس واقع بود. در این زلزله، حدود ۳۰۰ هزار نفر از مردم شهر جان باختند.
چند سال بعد، خسرو انوشیروان، شاه ساسانی ایران، در سال ۵۴۰ میلادی منطقه معروف به «چهار شهر» را از ژوستینیان، امپراتور روم، گرفت. او در نزدیکی آنتیوک، شهری تازه به نام «وه آنتیوخ خسرو» ساخت و بازماندگان آنتیوک را به آنجا منتقل کرد. دلیل این تصمیم آن بود که بازسازی آنتیوک، هزینهای سنگین و زمانی طولانی میخواست.
آنتیوک و نواحی اطراف آن پس از نابودی امپراتوری آشور، به قلمرو ایران افزوده شده بود و تا نوامبر سال ۳۳۳ پیش از میلاد، بخشی از ساتراپی پنجم ایران به شمار میرفت. در همان سال، اسکندر مقدونی در نبرد ایسوس، ارتش ایران را شکست داد و منطقه را تصرف کرد. از همین رو، بخشی از این ناحیه به نام اسکندرون شناخته شد.
پیش از حمله اسکندر، ایرانیان آنتیوک را «مروئه» مینامیدند. بعدها سلوکوس یکم، جانشین اسکندر، در این منطقه شهرهایی مانند سلوکیه، لاذقیه و آفامیا را ساخت. اشکانیان پس از بیرون راندن سلوکیان، بار دیگر قلمرو ایران را تا اسکندرون رساندند و ساسانیان نیز پیوسته بر سر این ناحیه با روم درگیر بودند.
ناخرسندی شاه ساسانی ایران از حذف شعار آریانیسم در اسپانیا
در ماه می سال ۵۸۷ میلادی، هرمز چهارم، شاه ساسانی ایران و پسر خسرو انوشیروان، پس از آگاهی از تصمیم پادشاه ویزیگوت اسپانیا برای کنار گذاشتن شعار نژادی «آریانیسم»، ناخرسندی خود را اعلام کرد.
رکارد یکم، پادشاه تازه اسپانیا، در ۲۷ سالگی به قدرت رسیده بود. او در ژانویه ۵۸۷، پیشنهاد شورای روحانیون کاتولیک اسپانیا را پذیرفت و تصمیم گرفت سیاست تأکید بر برتری نژاد آرین را کنار بگذارد و با حمایت از کاتولیسیسم، رضایت اکثریت مردم اسپانیا را جلب کند.
در منابع تاریخی آمده است که واکنش هرمز چهارم بیش از آنکه صرفاً نژادی باشد، جنبه سیاسی داشت. در آن دوره، ایران در دو سوی قلمرو خود درگیر جنگ بود: در شمال شرقی با آلتاییها و نیروهای شمال غرب چین، و در شمال غربی با رومیان. از سوی دیگر، دولت قسطنطنیه نیز تصمیم رکارد را تأیید کرده بود و همین موضوع بر خشم هرمز افزود.
یک سال بعد، در سال ۵۸۸ میلادی، سپاه ایران به فرماندهی بهرام مهران، معروف به بهرام چوبین، آلتاییها، ختاییها و نیروهای ترکزبان را در منطقه بلخ شکست داد و آنان را از قلمرو ایران بیرون راند.
مسئله جمعیت تهران و راهحل انتقال ادارات دولتی
چند روز پس از انتشار آمار جمعیت تهران در اردیبهشت ۱۳۱۸، دولت وقت ضوابطی برای محدود کردن مهاجرت از روستاها و شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ، بهویژه تهران، تدوین و ابلاغ کرد. هدف این سیاست، جلوگیری از تمرکز جمعیت، تضعیف کشاورزی و تبدیل کشور از ساختار تولیدی به ساختار خدماتی بود.
بر اساس گزارش وزارت کشور در اردیبهشت ۱۳۱۸، جمعیت تهران ۵۳۱ هزار نفر اعلام شد. با این حال، اجرای ضوابط محدودکننده پس از اشغال نظامی ایران در شهریور ۱۳۲۰ عملاً متوقف شد.
در دوره بعد، طرح «محدوده ۲۵ ساله تهران» از سال ۱۳۴۷ به اجرا درآمد، اما پس از انقلاب ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، این محدوده عملاً کنار گذاشته شد. در نتیجه، جمعیت تهران بهشدت افزایش یافت و امروز از مرزهای پیشین خود بسیار فراتر رفته است.
تهران در دامنه کوه و روی کمربند زلزله قرار دارد. از همین رو، رشد بیرویه آن، خطرهای زیستمحیطی، ترافیکی، امنیتی و زلزلهای را افزایش داده است. بسیاری از کارشناسان، انتقال ادارات دولتی از تهران و استقلال کامل بانک مرکزی را از راهحلهای اصلی برای کاهش تمرکز و مهار بحران پایتخت دانستهاند.
در بیستم اردیبهشت ۱۳۹۹ نیز روزنامه جوان صفحه اول خود را به موضوع تهران و احتمال زلزله اختصاص داد؛ موضوعی که همچنان یکی از نگرانیهای بزرگ درباره پایتخت ایران است.
آغاز جنگ سرد رسانهای میان ایران و انگلستان بر سر نفت
در روزهای ماه می ۱۹۵۱، برابر با سال ۱۳۳۰ هجری خورشیدی، جنگ نطق، مصاحبه و تبلیغات سیاسی میان ایران و انگلستان بر سر ملی شدن صنعت نفت به اوج رسید.
مقامهای دولت انگلستان، اقدام ایران در ملی کردن صنعت نفت را خلاف موازین بینالمللی میدانستند. در برابر آنان، دکتر محمد مصدق، رئیس دولت وقت ایران، با تکیه بر مفهوم حقوقی «حاکمیت ملی» تأکید میکرد که ملی کردن نفت، حق دولت ایران است؛ زیرا دولت موظف است خواست ملت خود را اجرا کند.
مصدق همچنین اعلام میکرد که ایران از تحریم و محاصره اقتصادی نمیترسد، زیرا ملت آماده تحمل فشارها برای حفظ حق حاکمیت خود است.
این جنگ سرد سیاسی و رسانهای از بهار ۱۳۳۰ آغاز شد و تا کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، که به سرنگونی دولت ملی و دموکراتیک مصدق انجامید، ادامه یافت.
در قلمرو اندیشه
زادروز بالزاک؛ از بنیادگذاران رئالیسم در ادبیات اروپا
اونوره دو بالزاک، نویسنده بزرگ فرانسوی، در ۲۰ ماه می سال ۱۷۹۹ به دنیا آمد. او با وجود عمر کوتاه خود، آثار فراوانی نوشت و در ۱۸ آگوست ۱۸۵۰ در ۵۱ سالگی درگذشت.
بالزاک از بنیادگذاران رئالیسم در ادبیات اروپا به شمار میرود. نوشتههای او بازتاب زندگی واقعی مردم، مسائل اجتماعی، فقر، جاهطلبی، روابط طبقاتی و کشمکشهای انسانی بود. مجموعه معروف او با عنوان «کمدی انسانی»، تصویری گسترده از جامعه فرانسه پس از سقوط ناپلئون ارائه میدهد.
تا پیش از بالزاک، بسیاری از نویسندگان به پیچیدهنویسی و استفاده از واژههای دشوار گرایش داشتند. اما بالزاک به زبان مردم نزدیک شد. او ساده، روان و بیتکلف مینوشت و همین سبک باعث شد آثارش مخاطبان گستردهتری پیدا کند.
نویسندگانی مانند چارلز دیکنز، ادگار آلن پو و ویلیام فاکنر از شیوه او تأثیر گرفتند. اندیشمندانی مانند کارل مارکس نیز از تصویر اجتماعی آثار بالزاک برای تحلیل مناسبات طبقاتی الهام گرفتند.
در قلمرو رسانهها
تکمیل بزرگترین شبکه خبر و توزیع روزنامه در ایران
در ماه می ۱۹۵۸، برابر با اردیبهشت ۱۳۳۷، بزرگترین شبکه جمعآوری خبر و توزیع نشریه در قاره آسیا، در ایران تکمیل و اعلام شد. این شبکه به ابتکار عباس مسعودی، ناشر روزنامه اطلاعات، و با تلاش نورالدین نوری، روزنامهنگار برجسته ایرانی، شکل گرفت.
این شبکه شامل ۶۱۱ نمایندگی در سراسر ایران بود. پیش از آن، تنها روزنامههای آمریکا با سرمایهگذاری مشترک و از راه ایجاد خبرگزاری آسوشیتدپرس به چنین سطحی از سازماندهی رسیده بودند.
عباس مسعودی در سال ۱۹۵۴، برابر با ۱۳۳۳ هجری خورشیدی، نورالدین نوری را مأمور تأسیس این شبکه کرد. نوری در مدت چهار سال، با سفر به شهرها و مناطق مختلف ایران، شبکهای از نمایندگان خبری و توزیعی ایجاد کرد. او این مسئولیت را به افراد تحصیلکرده و علاقهمند به روزنامهنگاری سپرد.
یکی از چهرههایی که در همین ساختار با روزنامه اطلاعات همکاری داشت، دکتر باستانی پاریزی بود که بعدها استاد تاریخ دانشگاه تهران شد.
نورالدین نوری تا سال ۱۳۵۹، یعنی نزدیک به دو سال پس از انقلاب، این شبکه را اداره کرد. او یکی از منابع مهم برای تاریخنگاران و پژوهشگران دوره مهمی از تاریخ سیاسی و رسانهای ایران بود.
سایر ملل
دو زمینلرزه مرگبار در شرق و غرب آسیا
۲۰ ماه می در تاریخ جهان با دو زمینلرزه بزرگ و مرگبار شناخته میشود؛ دو حادثهای که با فاصله ۷۶۷ سال از یکدیگر رخ دادند.
نخستین زمینلرزه در ۲۰ ماه می سال ۵۲۶ میلادی در منطقه انطاکیه، خلیج اسکندرون و مرز سوریه و ترکیه امروز رخ داد و نزدیک به ۳۰۰ هزار نفر را کشت. انطاکیه روی کمربند زلزله قرار دارد و در طول تاریخ بارها دچار زمینلرزه شده است.
زمینلرزه دوم در ۲۰ ماه می سال ۱۲۹۳ میلادی در منطقه کاماکورای ژاپن روی داد و بیش از ۳۰ هزار نفر را نابود کرد.
اختراع کفش دولنگه
به نوشته برخی مورخان تاریخ تمدن، ساخت کفش جداگانه برای پای چپ و پای راست از ماه می سال ۱۳۱۰ میلادی متداول شد. برخی منابع، بیستم ماه می سال ۱۳۱۰ را روز ثبت این تحول دانستهاند.
پیش از آن، کفشها معمولاً برای هر دو پا یکسان ساخته میشدند و هر لنگه را میشد برای پای چپ یا راست استفاده کرد. در ایران نیز نمونههایی مانند گیوه یا کفشهای تسمهای، ساختاری سادهتر داشتند و دو لنگه آنها تفاوت چندانی با هم نداشت.
این تحول کوچک، بخشی از مسیر طولانی تکامل زندگی روزمره و صنعت پوشاک انسان بود.
آغاز استعمار غرب در آسیا با ورود واسکو دا گاما به هند
۲۰ ماه می سال ۱۴۹۸، واسکو دا گاما، دریانورد پرتغالی، وارد کالیکوت در جنوب غربی هند شد. این رخداد را بسیاری از تاریخنگاران آغاز ورود مستقیم استعمار غرب به قاره آسیا میدانند.
دا گاما در ۸ جولای ۱۴۹۷ پرتغال را با چهار کشتی به مقصد هند ترک کرده بود. او پس از عبور از دماغه جنوب آفریقا و توقف کوتاه در موزامبیک، از ساحل شرقی آفریقا به سوی ساحل غربی هند حرکت کرد و این مسیر را در ۲۳ روز پیمود.
در آغاز، حاکم محلی هند برخوردی خصمانه با او نداشت؛ زیرا هنوز از نیت واقعی پرتغالیها آگاه نبود. اما دولت پرتغال، با استفاده از اطلاعاتی که دا گاما به دست آورد، هیئتهای نظامی و تجاری دیگری فرستاد و بهتدریج در هند پایگاه و مستعمره ایجاد کرد.
دا گاما بعدها چند بار به هند سفر کرد و در ۲۴ دسامبر سال ۱۵۲۴ در همانجا درگذشت.
مرگ کریستف کلمب؛ مردی که راه استعمار قاره آمریکا را گشود
۲۰ ماه می سال ۱۵۰۶، کریستف کلمب، دریانورد ایتالیاییتبار که راه ورود اروپاییان به قاره آمریکا را گشود، در ۵۵ سالگی در اسپانیا درگذشت.
کلمب در ۳۱ اکتبر ۱۴۵۱ در جنوا به دنیا آمده بود. او با حمایت پادشاه اسپانیا، در آگوست ۱۴۹۲ با سه کشتی به سوی غرب حرکت کرد تا راهی دریایی به هند بیابد. اما در ۱۲ اکتبر همان سال به ناحیه باهاما در قارهای رسید که برای اروپاییان ناشناخته بود.
کلمب ابتدا تصور کرد به هند رسیده است؛ به همین دلیل، بومیان آمریکا را «ایندین» یا هندی نامیدند. بعدها روشن شد که او به قارهای تازه برای اروپاییان رسیده بود؛ قارهای که بومیان آن تمدن، شهر، پادشاهی، تقویم و فرهنگ داشتند، اما از نظر نظامی با توپ و تفنگ اروپاییان روبهرو شدند.
کلمب نه تنها راه استعمار آمریکا را برای اروپاییان باز کرد، بلکه محصولاتی مانند سیبزمینی، گوجهفرنگی و توتون را از قاره آمریکا به اروپا برد. سیبزمینی و گوجهفرنگی به خوراک جهانی تبدیل شدند، اما توتون به یکی از زیانبارترین کالاهای جهان تبدیل شد.
نام آمریکا از کلمب گرفته نشده است؛ بلکه از نام آمریکو وسپوچی، دریانورد ایتالیایی، گرفته شد. این نام را مارتین والدسیمولر، نقشهنگار آلمانی، بر نقشههای قاره غربی گذاشت و بهتدریج رایج شد.
تصرف جزیره سقطری به دست پرتغالیها
در ماه می ۱۵۰۶، آلفونسو دو آلبوکرک، دریانورد پرتغالی، جزیره سقطری در دریای عرب را تصرف کرد. یک سال بعد، در سال ۱۵۰۷، او با هدف تصرف جزیره ایرانی هرمز وارد آبهای ایران شد.
هدف پرتغالیها از این اقدامات، کنترل راههای دریایی اقیانوس هند و تسلط بر تجارت شرق بود. برخی مورخان، تصرف سقطری را از مراحل آغازین استعمار غرب در آسیا دانستهاند؛ هرچند ورود واسکو دا گاما به کالیکوت در ۲۰ ماه می سال ۱۴۹۸ را باید نقطه آغاز مهمتر این روند دانست.
نخستین پرواز بدون توقف میان آمریکا و اروپا
ساعت ۷ و ۵۲ دقیقه روز ۲۰ ماه می سال ۱۹۲۷، چارلز لیندبرگ، هوانورد آمریکایی، بهتنهایی با یک هواپیمای یکموتوره از لانگآیلند در حومه نیویورک به سوی اروپا پرواز کرد.
او پس از ۳۳ ساعت و ۳۰ دقیقه، در ۲۱ ماه می، در فرودگاه بورژه پاریس فرود آمد. لیندبرگ در این پرواز ۵۸۰۰ کیلومتر، برابر با ۳۶۰۰ مایل، را بدون توقف پیمود. نام هواپیمای او «روح سنتلوئیس» بود.
این نخستین پرواز بدون توقف میان آمریکا و اروپا بود و بیش از ۱۰۰ هزار نفر در پاریس از او استقبال کردند.
پنج سال بعد، در ۲۰ ماه می سال ۱۹۳۲، امیلیا ارهارت، خلبان آمریکایی و فعال حقوق زنان، عرض اقیانوس اطلس را با هواپیمای یکموتوره از نیوفاندلند کانادا تا ایرلند پیمود. او نخستین زنی بود که این مسیر را بدون توقف پرواز کرد.
امیلیا ارهارت بعدها تصمیم گرفت دور دنیا پرواز کند، اما در ۲ جولای ۱۹۳۷، هواپیمای او بر فراز اقیانوس آرام ناپدید شد. او دو سال بعد رسماً فوتشده اعلام شد.
به رسمیت شناخته شدن حاکمیت ابن سعود از سوی انگلستان
در ۲۰ ماه می سال ۱۹۲۷، دولت انگلستان بر اساس قرارداد جده، حاکمیت عبدالعزیز ابن سعود را بر نجد و حجاز به رسمیت شناخت. بعدها از ادغام این مناطق و چند ناحیه دیگر، کشور سعودی شکل گرفت.
کشور سعودی تنها کشوری در جهان است که نام آن از نام یک خاندان گرفته شده است. این تحول در ادامه سیاستهای انگلستان پس از جنگ جهانی اول و تقسیم سرزمینهای عربی عثمانی میان قدرتهای اروپایی رخ داد.
در مارس ۱۹۲۱، در دورهای که وینستون چرچیل وزیر مستعمرات انگلستان بود، با حضور چهرههایی مانند لورنس عربستان، پرسی کاکس و آرنولد ویلسون، نقشه سیاسی بخشی از خاورمیانه طراحی شد. عراق و اردن نیز محصول همان سیاستهای استعماری بودند.
دیدگاه یک مخاطب درباره جنگ اوکراین و روسیه در ۲۰ می ۲۰۲۲
در ساعت یک بامداد جمعه ۲۰ می ۲۰۲۲، برابر با ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۱ به وقت شرق آمریکا، پیامی درباره تحلیلهای منتشرشده در یک روزنامه آمریکایی درباره جنگ اوکراین ارسال شد.
فرستنده پیام با استدلالهای مطرحشده در آن روزنامه، که بیشتر آنها شکست روسیه را پیشبینی کرده بودند، مخالفت کرده بود. او چند دلیل آورد: برتری نظامی و تسلیحاتی روسیه نسبت به اوکراین، احتمال گسترش جنگ در صورت افزایش کمکهای غرب، وجود هواداران روسیه در شرق و جنوب اوکراین، و پیوستن فنلاند و سوئد به مسیر عضویت در ناتو.
در این پیام، تأکید شده بود که روسیه در صورت احساس شکست، ممکن است جنگ را به کشورهای کمککننده گسترش دهد و حتی اگر پوتین کنار برود، جانشین او احتمالاً ناسیونالیستتر خواهد بود. پیامدهنده این جنگ را تا حدی پیامد فروپاشی شوروی و جدایی جمهوریهای سابق از روسیه دانسته بود.
این دیدگاه، بازتاب نوعی تحلیل ژئوپولیتیک از جنگ اوکراین بود؛ تحلیلی که بر قدرت نظامی روسیه، حساسیت تاریخی مسکو نسبت به مرزهای غربی و نقش ناتو تأکید میکرد.
برخی دیگر از رویدادهای ۲۰ می
- ۱۶۴۵: نظامیان دودمان کوینگ در جریان جنگ با دودمان مینگ، شهر یانگژو در چین را قتلعام کردند. این کشتار حدود ده روز طول کشید و گفته شده است نزدیک به ۸۰۰ هزار نفر از مردم شهر کشته شدند.
- ۱۸۱۳: ارتش ناپلئون در یک جنگ یکروزه در ایالت ساکسونی آلمان، ارتشهای متحد روسیه و پروس را شکست داد.
- ۱۸۷۳: لوی اشتراوس ساخت پارچه و لباس معروف به «بلو جین» را در سانفرانسیسکو به ثبت رساند. لباسهای ساختهشده از این پارچه بعدها با نام «لیوایز» مشهور شدند.
- ۱۸۸۲: اتحاد مثلث میان آلمان، اتریش و ایتالیا تشکیل شد و اروپا یک گام به جنگ جهانی اول نزدیکتر شد. ایتالیا در آستانه جنگ، از این اتحاد کنار رفت و امپراتوری عثمانی جای آن را گرفت.
- ۱۹۰۰: دومین دوره بازیهای المپیک در عصر جدید، در پاریس آغاز شد.
- ۱۹۰۲: خروج نیروهای آمریکایی از کوبا آغاز شد. این نیروها در جریان جنگ آمریکا و اسپانیا، کوبا را اشغال کرده بودند. با این حال، آمریکا پایگاه دریایی گوانتانامو را در کوبا حفظ کرد.
- ۱۹۴۸: چیانگ کایشک، پس از پیروزی در انتخابات ریاستجمهوری چین، در پکن سوگند وفاداری به قانون اساسی یاد کرد. سال بعد، کمونیستها به رهبری مائو تسهدونگ پکن را تصرف کردند و چیانگ کایشک به تایوان رفت.
- ۱۹۹۲: هند نخستین ماهواره خود را بدون کمک کشور دیگر، با موشکی که خود ساخته بود، در مدار زمین قرار داد.
۱۰ پرسش و پاسخ از متن
۱. زمینلرزه ۲۰ ماه می سال ۵۲۶ چه شهری را ویران کرد؟
این زمینلرزه شهر باستانی آنتیوک یا انطاکیه را ویران کرد و حدود ۳۰۰ هزار نفر را کشت.
۲. خسرو انوشیروان پس از گرفتن منطقه آنتیوک چه کرد؟
او در کنار آنتیوک، شهری تازه به نام «وه آنتیوخ خسرو» ساخت و بازماندگان شهر ویرانشده را به آنجا منتقل کرد.
۳. مسئله جمعیت تهران در اردیبهشت ۱۳۱۸ چه بود؟
جمعیت تهران ۵۳۱ هزار نفر اعلام شد و دولت برای محدود کردن مهاجرت به پایتخت، ضوابطی تدوین کرد.
۴. جنگ سرد ایران و انگلستان در ماه می ۱۹۵۱ بر سر چه موضوعی بود؟
این جنگ سیاسی و رسانهای بر سر ملی شدن صنعت نفت ایران و حق حاکمیت ملی شکل گرفت.
۵. بالزاک چه نقشی در ادبیات اروپا داشت؟
او از بنیادگذاران رئالیسم بود و زندگی واقعی مردم و مسائل اجتماعی فرانسه را در آثار خود بازتاب داد.
۶. شبکه خبری روزنامه اطلاعات در اردیبهشت ۱۳۳۷ چه اهمیتی داشت؟
این شبکه با ۶۱۱ نمایندگی، یکی از بزرگترین شبکههای جمعآوری خبر و توزیع نشریه در آسیا بود.
۷. ورود واسکو دا گاما به کالیکوت چه پیامدی داشت؟
ورود او در ۲۰ ماه می سال ۱۴۹۸ آغازگر حضور مستقیم استعمار غرب در آسیا دانسته میشود.
۸. کریستف کلمب در تاریخ استعمار چه نقشی داشت؟
او راه ورود و استیلای اروپاییان بر قاره آمریکا را گشود.
۹. نخستین پرواز بدون توقف میان آمریکا و اروپا را چه کسی انجام داد؟
چارلز لیندبرگ در ۲۰ ماه می سال ۱۹۲۷ از آمریکا به سوی اروپا پرواز کرد و در ۲۱ ماه می در پاریس فرود آمد.
۱۰. قرارداد جده در ۲۰ ماه می سال ۱۹۲۷ چه نتیجهای داشت؟
دولت انگلستان حاکمیت عبدالعزیز ابن سعود را بر نجد و حجاز به رسمیت شناخت و زمینه شکلگیری کشور سعودی فراهم شد.
Loading...
