اینترنت طبقاتی در ایران؛ سازوکار سرکوب دیجیتال و امتیاز خط سفید

نویسنده: پارسا نصیری‌خواه
در سال‌های اخیر، یکی از ابزارهای اصلی کنترل اجتماعی در جمهوری اسلامی، سیاستِ محدود سازی اینترنت کشور بوده است؛ سیاستی که بر اساس آن، دسترسی شهروندان به اینترنت محدود یا به طور کل قطع میشود. افرادی نیز وجود دارند که با توجه به میزان وفاداری‌شان به نظام اینترنت بدون فیلتر دریافت میکنند. این ساختار دوگانه با ایجاد دسترسی‌های ویژه معروف به خط سفید برای نهادهای حکومتی، شرکت‌های وابسته و افراد نزدیک به حکومت، و همزمان اعمال محدودیت‌های سنگین برای سایر مردم، عملاً یک نظام تبعیض دیجیتال ایجاد کرده است.
آپدیت‌ اخیر پلتفرم‌ توییتر (X) نشان می‌دهد که برخی از حساب‌های فعال داخل ایران بدون استفاده از VPN وارد می‌شوند؛ امری که تنها از طریق اتصال‌های مخصوص، دسترسی‌های حکومتی یا استفاده از «اینترنت سفید» امکان‌پذیر است.
اینترنت طبقاتی؛ ابزار حکومت برای کنترل اجتماعی
قطع اینترنت، فیلترینگ گسترده و محدودیت‌های پهنای باند در ایران پدیده جدیدی نیست. اما از سال ۱۳۹۸ به بعد، این سیاست‌ها از «اقدامات امنیتی مقطعی» به یک ساختار دائمی و سیستماتیک تبدیل شده است.
ویژگی‌های اصلی چنین نظامی عبارت‌اند از اینترنت عمومی یا همان محدودشده که فیلتر اکثر شبکه‌های اجتماعی، پهنای باند محدود، قطع یا اختلال در زمان اعتراضات، تحمیل استفاده از VPN و خطرات امنیتی آن را شامل میشود.
درکنار آن اینترنت ویژه خط سفید غیرمحدود که دارای سرعت بالا بدون فیلتر بدون نیاز به vpn است. دسترسی به سرورهای خارجی حتی هنگام قطعی عمومی را شامل میشود.
این دوگانه‌سازی اینترنت همان الگویی است که حکومت در سایر عرصه‌های اجتماعی نیز دنبال کرده: امتیاز برای وابستگان؛ محدودیت برای مردم.
خط سفید چیست و چه کسانی از آن استفاده می‌کنند؟
خط سفید در واقع یک شبکه اینترنتی با آدرس‌های IP از پیش تأییدشده است که از سیستم فیلترینگ عبور داده می‌شود. این خطوط معمولاً به شکل قانونی ثبت نمی‌شوند، بلکه از طریق شرکت‌های زیرمجموعه حاکمیت یا سازمان‌های امنیتی ارائه می‌شوند.
کاربران اصلی خط سفید مسئولان رژیم هستند اما در کنار آنها نیز برخی اینفلوئنسر های حکومتی هم از این خطوط استفاده گسترده دارند. داشتن خط سفید در عمل یعنی مصونیت از محدودیت‌هایی که بر مردم عادی تحمیل شده است.
توییتر (X) و مسئله ورود بدون VPN
پس از آپدیت اخیر X، قابلیت مشاهده لوکیشن‌های اتصال و بررسی الگوهای IP ساده‌تر شده است. نتیجه:
بسیاری از حساب‌های فعال در ایران که ادعا می‌کنند «مثل بقیه مردم» از فیلترشکن استفاده می‌کنند، در واقع: بدون تغییر IP فعالیت می‌کنند. این یعنی اتصال مستقیم از داخل ایران. IP آن‌ها در مناطق خاص تهران و مراکز داده حکومتی ثبت می‌شود. برخلاف کاربران VPN که دائماً IP عوض می‌کنند.
این شواهد نشان می‌دهد که بخش مهمی از فعالیت رسانه‌ای هواداران رژیم، خروجی یک ماشین تبلیغات سازمان‌یافته است که به ابزارهای خاص دسترسی دارد.
پیامدهای اینترنت طبقاتی چیست؟
الف) نقض حق برابر دسترسی
قطع اینترنت عمومی و اعطای اینترنت آزاد به وابستگان حکومت، نقض آشکار اصول جهانی حقوق دیجیتال است. دسترسی به اینترنت طبق اعلام سازمان ملل یک «حق بنیادین» است، اما در ایران تبدیل به «امتیازی سیاسی» شده است.
ب) کنترل روایت و جنگ اطلاعاتی
وقتی مردم عادی امکان انتشار آزادانه اطلاعات ندارند، اما نیروهای حکومتی بدون محدودیت در شبکه‌های اجتماعی فعالیت می‌کنند، تعادل روایت‌ها عمداً به نفع حکومت جابه‌جا می‌شود.
این همان مدل چین است، با این تفاوت که ایران آن را با شدت بیشتری اجرا می‌کند و از آن برای سرکوب اعتراضات استفاده می‌کند.
ج) جاسوسی و خطرات امنیتی برای کاربران
مردم مجبور می‌شوند از VPNهای ارزان و ناشناس استفاده کنند؛ بسیاری از این VPNها توسط همان نهادهای امنیتی مدیریت می‌شود. این یک تله اطلاعاتی است که امکان ردیابی، بازداشت و پرونده‌سازی را فراهم می‌کند.
د) افزایش تبعیض اجتماعی
اینترنت آزاد نه فقط ابزار سرگرمی، بلکه ابزار کار، آموزش و ارتباط با جهان است. حذف آن برای مردم و اعطای آن به گروهی خاص، باعث شکل‌گیری یک طبقه دیجیتال ممتاز می‌شود؛ دقیقاً مشابه مدل اقتصادی دوگانه جمهوری اسلامی.
چرا رژیم به اینترنت آزاد نیاز دارد، اما مردم را محروم می‌کند؟
این تناقض ظاهری در واقع کاملاً منطقی است: ماشین تبلیغات حکومتی بدون اینترنت آزاد فلج می‌شود و تمام عملیات‌های سایبری، هشتگ‌سازی‌ها، حملات آنلاین و روایت‌سازی‌ها نیازمند دسترسی جهانی هستند.
همچین مقام‌ها و نهادها خودشان به پلتفرم‌هایی نیاز دارند که برای مردم فیلتر شده از جمله واتس‌اپ، اینستاگرام، توییتر.
این ساختار به آن‌ها اجازه می‌دهد بدون پاسخ‌گویی، افکار عمومی داخلی و خارجی را هدف بگیرند.
‌سخن آخر

اینترنت طبقاتی بخشی مهم از ساختار سرکوب و تبعیض سازمان‌یافته جمهوری اسلامی است. «خط سفید» روشنگر این است که آزادی از نظر رژیم، یک حق شهورندی نیست بلکه پاداشی سیاسی برای وفاداری به حکومت است.
ورود بدون VPN به توییتر و الگوهای اتصال ثابت همه نشان می‌دهد که طیفی از کاربران حکومتی با اینترنت آزاد و ویژه فعالیت می‌کنند. این امر فضای رقابت آزاد اطلاعات را نابود کرده و جامعه را به دو طبقه دیجیتال تقسیم کرده است:
تنها یک گروه کوچک «حق اتصال آزاد» دارد، و اکثریت مردم مجبور به تحمل فیلترینگ، محدودیت و خطرات امنیتی هستند.