امروز در ایران و جهان چه گذشت؛ 28 می / 7 خرداد

نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی، نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ مقدمه

امروز در ایران و جهان چه گذشت؟
روز ۲۸ می / ۷ خرداد یکی از روزهای پرمعنا در تقویم تاریخی ایران و جهان است؛ روزی که در آن می‌توان پیوند میان جنگ، علم، سرزمین، نفت، رسانه، دموکراسی، حقوق ملت‌ها و تحولات ژئوپلیتیکی را دید.

در ایران، این روز با رویدادهایی مانند پایان جنگ ایران ماد و لیدی بر اثر خورشیدگرفتگی، حضور هخامنشیان در شمال آفریقا، ابتکار نظامی اشکانیان، نقش مهستان در محدود کردن قدرت شاه، تمدید قرارداد نفتی ۱۹۳۳، سفر دکتر مصدق به لاهه و مسئله رسانه و حافظه تاریخی مصدق پیوند دارد.

در جهان نیز، ۲۸ می با موضوعاتی مانند اصل توجیه دموکراسی، سقوط قسطنطنیه، استقلال ارمنستان، نخستین کاربردهای نظامی هلی‌کوپتر، نشست گروه هفت در هیروشیما، پایان برخی محدودیت‌های کرونا، تأسیس عفو بین‌الملل، آزمایش اتمی پاکستان و جمهوری شدن نپال همراه است.

این روز نشان می‌دهد تاریخ فقط فهرست سال‌ها و نام‌ها نیست؛ بلکه شبکه‌ای از تصمیم‌ها، نهادها، جنگ‌ها، خطاها و فرصت‌هاست. ملتی که این شبکه را بشناسد، در برابر تکرار خطاهای تاریخی مقاوم‌تر می‌شود.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ خورشیدگرفتگی و پایان جنگ ایران و لیدی

در ۲۸ می ۵۸۵ پیش از میلاد، خورشیدگرفتگی بزرگی رخ داد که به توقف جنگ میان ایران ماد و کشور لیدی انجامید. این جنگ در کنار رود هالیس، در آناتولی امروز، جریان داشت.

هوخشتره، پادشاه ماد، پس از شکست آشوریان و گسترش قدرت ایران در غرب، با لیدی وارد جنگ شد. لیدی در بخش‌هایی از آناتولی مرکزی و غربی قرار داشت و پایتخت آن شهر سارد بود.

بر اساس روایت هرودوت، طالسِ میلتوسی، فیلسوف و دانشمند یونانی، وقوع این خورشیدگرفتگی را پیش‌بینی کرده بود. وقتی خورشید در میانه نبرد تاریک شد، دو طرف جنگ را نشانه‌ای بزرگ دانستند و نبرد متوقف شد. بسیاری از منابع جدید نیز این خورشیدگرفتگی را یکی از نخستین نمونه‌های مشهور پیش‌بینی پدیده‌های آسمانی در تاریخ می‌دانند.
https://en.wikipedia.org/wiki/Eclipse_of_Thales
https://www.wired.com/2008/05/may-28-585-bc-predicted-solar-eclipse
https://arxiv.org/abs/1307.2095

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ علم، جنگ و مرزبندی سیاسی

پس از توقف جنگ، مذاکرات صلح آغاز شد و رود هالیس به‌عنوان مرز میان مادها و لیدی تعیین شد. این صلح با ازدواج سیاسی میان خاندان‌های سلطنتی دو طرف نیز همراه شد.

اهمیت این رویداد فقط در پایان یک جنگ نیست. این واقعه نشان می‌دهد که در جهان باستان، پدیده‌های طبیعی می‌توانستند سرنوشت سیاسی ملت‌ها را تغییر دهند. از سوی دیگر، پیش‌بینی طالس نشان‌دهنده آغاز نوعی نگاه علمی به طبیعت بود؛ نگاهی که پدیده‌های آسمانی را نه فقط در قالب اسطوره، بلکه در چارچوب مشاهده و محاسبه توضیح می‌داد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ سیرانائیکا به دست ایران هخامنشی افتاد

در ماه می سال ۵۲۴ پیش از میلاد، بخشی از سپاه ایران هخامنشی پس از فتح مصر، به سوی شمال آفریقا حرکت کرد و منطقه سیرانائیکا را به حوزه نفوذ ایران افزود. سیرانائیکا همان منطقه شمال شرقی لیبی امروز است و شهرهایی مانند بنغازی، طبرق، درنه و البیضاء را دربر می‌گیرد.

کمبوجیه دوم، شاه هخامنشی، پس از پیروزی بر مصر، کوشید نفوذ ایران را به سوی نواحی یونانی‌نشین جنوب مدیترانه گسترش دهد. منابع تاریخی درباره کمبوجیه تأکید می‌کنند که فتح مصر و عملیات شمال آفریقا از مهم‌ترین ویژگی‌های دوران کوتاه سلطنت او بود.
https://en.wikipedia.org/wiki/Cambyses_II

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ هخامنشیان و مدیترانه

این رخداد نشان می‌دهد که امپراتوری هخامنشی فقط قدرتی آسیایی نبود. ایران هخامنشی در مسیرهای دریایی، مدیترانه شرقی، مصر و شمال آفریقا نیز حضور داشت.

درک این بخش از تاریخ ایران مهم است؛ زیرا تصویر رایج از ایران باستان معمولاً به فلات ایران و میان‌رودان محدود می‌شود، در حالی که هخامنشیان یکی از نخستین قدرت‌های جهانی بودند که هم در آسیا، هم در آفریقا و هم در مسیرهای مدیترانه‌ای نقش داشتند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ ابتکار نظامی اشکانیان

در ماه می ۲۳۵ پیش از میلاد، ارتش دولت نوپای اشکانی برای مقابله با سلوکیان از تاکتیکی تازه استفاده کرد. این روش بر پایه جنگ و گریز، فریب تاکتیکی و کشاندن دشمن به کمینگاه طراحی شده بود.

سواران سبک‌اسلحه ایرانی ابتدا به دشمن نزدیک می‌شدند، او را تحریک می‌کردند و سپس به‌ظاهر عقب‌نشینی می‌کردند. دشمن با تصور پیروزی، به تعقیب آنان می‌پرداخت، اما در منطقه‌ای از پیش تعیین‌شده با نیروی اصلی اشکانیان روبه‌رو می‌شد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ جنگ متحرک و فریب تاکتیکی

این شیوه بعدها به یکی از ویژگی‌های مشهور جنگاوری اشکانیان تبدیل شد. اشکانیان در برابر ارتش‌های سنگین و منظم، از سرعت، مانور، کمین و تیراندازی سواره استفاده می‌کردند.

تاریخ اشکانیان نشان می‌دهد که قدرت نظامی فقط به تعداد نیرو یا سنگینی تجهیزات وابسته نیست؛ بلکه به تاکتیک، تحرک، شناخت زمین و توانایی فریب دشمن نیز بستگی دارد.
https://www.iranicaonline.org/articles/arsacids-i

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ پیشنهاد برکناری اردوان چهارم در مهستان

در ۲۸ می سال ۸۱ میلادی، به نوشته برخی مورخان رومی، گروهی از بزرگان ایران در جلسه مهستان، یعنی مجلس بزرگان دوره اشکانی، پیشنهاد برکناری اردوان چهارم را مطرح کردند.

در نظام سیاسی اشکانیان، مهستان نقشی مهم در انتخاب، تأیید یا حتی برکناری شاه داشت. این نهاد ترکیبی از بزرگان، خاندان‌های اشرافی، روحانیان و سران مهم کشور بود. پژوهش‌های مربوط به ساختار سیاسی اشکانیان نیز از وجود نهادی مشورتی و محدودکننده قدرت شاه سخن گفته‌اند.
https://www.iranicaonline.org/articles/arsacids-i
https://en.wikipedia.org/wiki/Parthian_Empire

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ مهستان و محدود کردن قدرت فردی

اهمیت مهستان در این است که نشان می‌دهد ایران پیشامدرن نیز با مفهوم محدود کردن قدرت شاه آشنا بوده است. اشکانیان با وجود ساختار پادشاهی، قدرت را کاملاً شخصی و مطلق نمی‌دیدند.

این تجربه تاریخی برای امروز نیز اهمیت دارد: هیچ نظام سیاسی پایداری بدون نهادهای کنترل‌کننده قدرت دوام نمی‌آورد. شاه، رئیس‌جمهور یا رهبر سیاسی، اگر در برابر قانون و نهاد پاسخ‌گو نباشد، قدرت به‌تدریج به خودکامگی تبدیل می‌شود.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ خط تلگراف برلین ـ تهران

در ۲۸ می ۱۸۶۸، شرکت آلمانی زیمنس اعلام کرد که خط تلگرافی برلین به تهران را ادامه خواهد داد. این خط قرار بود از آلمان آغاز شود، از قلمرو روسیه و قفقاز بگذرد، از طریق تبریز وارد ایران شود و به تهران برسد.

ایرانیکا در توضیح شبکه تلگراف هند و اروپا اشاره می‌کند که در ژانویه ۱۸۶۸ ناصرالدین شاه امتیاز ساخت و بهره‌برداری از خط تلگراف تهران تا مرز روسیه در جلفا را به برادران زیمنس داد.
https://www.iranicaonline.org/articles/indo-european-telegraph-company
https://www.iranicaonline.org/articles/indo-european-telegraph-department

۲۸ می در تاریخ ایران و جهان؛ تلگراف و ورود ایران به عصر ارتباطات

تلگراف در قرن نوزدهم فقط یک ابزار فنی نبود. این فناوری، دیپلماسی، تجارت، امنیت و مدیریت کشورها را تغییر داد. اتصال تهران به شبکه تلگرافی اروپا، ایران را به بخشی از نظم ارتباطی جدید جهان تبدیل کرد.

اما این اتصال هم فرصت بود و هم تهدید. از یک سو سرعت انتقال خبر و تصمیم‌گیری را افزایش داد؛ از سوی دیگر، قدرت‌های خارجی نیز از زیرساخت ارتباطی برای نفوذ سیاسی و اقتصادی استفاده می‌کردند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ تمدید قرارداد نفت با تنها چند رأی مخالف

در ۷ خرداد ۱۳۱۲، برابر با ۲۸ می ۱۹۳۳، مجلس ایران قرارداد نفتی تازه با شرکت نفت انگلیس را تصویب کرد. این قرارداد، امتیاز نفت ایران را برای دهه‌های بعد همچنان در اختیار شرکت انگلیسی قرار می‌داد.

دانشنامه ایرانیکا در مدخل قراردادهای نفتی ایران توضیح می‌دهد که توافق جدید نفتی در ۲۸ می ۱۹۳۳ به تصویب مجلس رسید و روز بعد توشیح شد.
https://www.iranicaonline.org/articles/oil-agreements-in-iran/

دیوان بین‌المللی دادگستری نیز در پرونده ایران و شرکت نفت انگلیس به قرارداد ۱۹۳۳ و ملی شدن نفت در سال ۱۹۵۱ اشاره کرده است.
https://www.icj-cij.org/case/16

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ نفت، حاکمیت ملی و حافظه سیاسی

هجده سال بعد، در ۷ خرداد ۱۳۳۰، مردم ایران در سالروز تصویب این قرارداد، یکی از بزرگ‌ترین تظاهرات انتقادی تاریخ کشور تا آن زمان را برگزار کردند. معترضان این روز را «سالروز تصویب خیانت» می‌نامیدند.

پرونده نفت نشان می‌دهد که منابع طبیعی اگر بدون شفافیت، نظارت عمومی و حاکمیت ملی اداره شوند، می‌توانند به ابزار نفوذ خارجی و فساد داخلی تبدیل شوند. نفت برای ایران هم فرصت توسعه بود و هم سرچشمه بحران‌های سیاسی، کودتا و وابستگی.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ سفر دکتر مصدق به لاهه

در این روز در سال ۱۳۳۱، دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت ایران، عازم لاهه شد تا از حق ایران در ملی کردن صنعت نفت دفاع کند.

مصدق، که حقوقدان بود، معتقد بود شکایت بریتانیا علیه ایران در دادگاه لاهه با اصل حاکمیت ملی ایران سازگار نیست. با این حال، او به لاهه رفت تا از موضع ایران در برابر افکار عمومی جهان دفاع کند.

دیوان بین‌المللی دادگستری در ۲۲ ژوئیه ۱۹۵۲ اعلام کرد که صلاحیت رسیدگی به دعوای بریتانیا علیه ایران را ندارد. این رأی از نظر حقوقی برای ایران اهمیت فراوان داشت.
https://www.icj-cij.org/case/16
https://www.icj-cij.org/node/103130

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ دیپلماسی حقوقی مصدق

سفر مصدق به لاهه فقط یک سفر حقوقی نبود؛ نماد دفاع یک کشور مستقل در برابر قدرت استعماری بود. او مسئله نفت را از سطح اختلاف اقتصادی به سطح حق ملت‌ها بر منابع طبیعی خود برد.

از منظر تاریخ دیپلماسی، مصدق نشان داد که یک کشور ضعیف‌تر نیز می‌تواند با تکیه بر حقوق بین‌الملل، افکار عمومی و مشروعیت ملی، در برابر قدرت‌های بزرگ بایستد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ روزنامه اطلاعات و عکس مصدق

پس از چند سال ممنوعیت انتشار تصویر دکتر مصدق، روزنامه‌های تهران در ۳۱ اردیبهشت ۱۳۴۰ فرصت یافتند تصویر او را در صفحه اول چاپ کنند. این فضای تازه پس از نخست‌وزیری علی امینی و کاهش نسبی سانسور ایجاد شده بود.

بیشتر روزنامه‌ها عکس و خبر مربوط به دیدگاه‌های مصدق درباره قانون انتخابات را منتشر کردند، اما روزنامه اطلاعات عکس او را چاپ نکرد. همین موضوع با اعتراض مخاطبان روبه‌رو شد و هزاران نسخه روزنامه برگشت خورد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ رسانه و حافظه جمعی

این رویداد نشان می‌دهد رسانه فقط خبر منتشر نمی‌کند. گاهی انتخاب یک عکس یا حذف یک چهره، نسبت رسانه را با حافظه جمعی جامعه روشن می‌سازد.

مصدق برای بخش بزرگی از جامعه ایران، فقط یک سیاستمدار نبود؛ نماد استقلال‌خواهی، ملی شدن نفت و مقاومت در برابر مداخله خارجی بود. به همین دلیل، حذف یا نمایش تصویر او معنایی فراتر از یک تصمیم روزنامه‌ای داشت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ تیترهای روزنامه اطلاعات پس از انقلاب

در شماره هشتم خرداد ۱۳۵۸ روزنامه اطلاعات، چند تیتر مهم در صفحه اول دیده می‌شد که فضای سیاسی و اجتماعی ایران پس از انقلاب را نشان می‌داد.

این تیترها بازتاب دوره‌ای بودند که ساختار قدرت تازه در حال شکل‌گیری بود و رسانه‌ها هم‌زمان میان خبررسانی، فضای انقلابی و فشارهای سیاسی حرکت می‌کردند.

مطالعه تیترهای آن دوره برای فهم نخستین ماه‌های پس از انقلاب اهمیت دارد؛ زیرا رسانه‌ها در چنین دوره‌هایی هم سند تاریخی هستند و هم میدان رقابت روایت‌ها.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ هشدار آیت‌الله خمینی درباره عبور از قانون

در ۶ خرداد ۱۳۶۰، آیت‌الله خمینی در سخنانی به مسئولان جمهوری اسلامی درباره عبور از قانون و احکام اسلام هشدار داد. جمله مشهور او این بود: «بترسید از آن روز که مردم بفهمند در باطن ذات شما چیست و یک انفجار حاصل شود.»

روزنامه‌های تهران متن کامل این سخنان را منتشر کردند. هم‌زمان، موضوع کنترل خرید و فروش خانه در تهران و محدودسازی واگذاری زمین ساختمانی نیز در دستور کار دولت قرار داشت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ قانون‌گرایی و مدیریت شهری

این رویدادها نشان می‌دهد در آغاز دهه ۱۳۶۰، مسئله قانون‌گرایی، کنترل قدرت، مدیریت بازار مسکن و جلوگیری از رشد بی‌قاعده تهران، از موضوعات مهم سیاست داخلی ایران بود.

از منظر جامعه‌شناسی سیاسی، چنین سخنانی نشان می‌دهد حتی درون ساختار انقلابی نیز نگرانی از شکاف میان ظاهر قدرت و واقعیت رفتار مسئولان وجود داشت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ برژنف و وعده حمایت از ایران

در ۲۸ می ۱۹۷۹، لئونید برژنف، رهبر وقت شوروی، اعلام کرد که از ایران ضد امپریالیست در برابر هرگونه تعرض غرب حمایت خواهد کرد.

این سخنان حدود ۱۱۰ روز پس از پیروزی انقلاب ایران و در دوران دولت موقت مهدی بازرگان بیان شد؛ زمانی که گروه‌های چپ، از جمله حزب توده، آزادی عمل گسترده‌تری داشتند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ ایران در میان دو بلوک

سخنان برژنف را باید در متن جنگ سرد خواند. ایران پس از انقلاب از متحد غرب به کشوری نامطمئن و ضدآمریکایی تبدیل شده بود. شوروی می‌کوشید این تغییر را در چارچوب رقابت با آمریکا تفسیر کند.

با این حال، سیاست خارجی ایران پس از انقلاب نه کاملاً به بلوک شرق پیوست و نه توانست رابطه‌ای پایدار با غرب حفظ کند. نتیجه، شکل‌گیری نوعی انزوای راهبردی بود که پیامدهای آن دهه‌ها ادامه یافت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ اخطار ایران به دولت‌های عربی خلیج فارس

در ۲۸ می ۱۹۸۴، در جریان جنگ عراق علیه ایران، دولت ایران به کشورهای عربی خلیج فارس هشدار داد که خود را از جنگ دور نگه دارند؛ در غیر این صورت باید منتظر پیامدهای مداخله باشند.

کشورهای عربی حاشیه جنوبی خلیج فارس، با وجود آنکه عراق عضو شورای همکاری خلیج فارس نبود، از حکومت صدام حمایت مالی و سیاسی کردند. بعدها همین حمایت‌ها به پیامدهای سنگین منطقه‌ای انجامید؛ از حمله عراق به کویت تا حضور گسترده‌تر آمریکا در خلیج فارس.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ تصمیم‌های جنگی و پیامدهای بلندمدت

این تجربه نشان می‌دهد تصمیم‌های جنگی منطقه‌ای معمولاً کوتاه‌مدت نیستند. حمایت از یک طرف جنگ، می‌تواند دهه‌ها موازنه قدرت، امنیت انرژی، حضور نیروهای خارجی و بی‌اعتمادی منطقه‌ای را تغییر دهد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ سالروز درگذشت دکتر مهدی آذر

دکتر مهدی آذر، ملی‌گرای برجسته و از یاران دکتر مصدق، در ۷ خرداد ۱۳۷۳ درگذشت. او در کابینه مصدق وزیر فرهنگ بود و از چهره‌های مهم حزب ایران و جبهه ملی به‌شمار می‌رفت.

دکتر آذر از نخستین دانشجویان اعزامی ایران به اروپا بود و در فرانسه و انگلستان پزشکی خواند. او بعدها در حوزه بهداشت، آموزش پزشکی و سیاست ملی نقش‌آفرینی کرد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ روشنفکری، پزشکی و سیاست ملی

زندگی دکتر آذر نمونه‌ای از پیوند میان دانش، اصلاح اداری، ملی‌گرایی و استقلال‌خواهی در ایران معاصر است. نسل او سیاست را فقط رقابت قدرت نمی‌دید؛ بلکه آن را ابزاری برای نوسازی کشور و دفاع از استقلال ایران می‌دانست.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ فرودگاه مشهد یا بازارچه فروش عطر

در تابستان ۱۳۹۲، نویسنده متن اصلی پس از سال‌ها به فرودگاه مشهد رفت و با فضایی متفاوت روبه‌رو شد. فرودگاه عنوان «بین‌المللی» داشت، اما بخش‌هایی از آن بیشتر به بازارچه شباهت داشت؛ فروشگاه‌های متعدد، تبلیغات گسترده و حتی فروش عطر فرانسوی در فضای عمومی فرودگاه دیده می‌شد.

این مشاهده ساده، نکته‌ای مهم درباره مدیریت فضای عمومی دارد. فرودگاه فقط محل رفت‌وآمد نیست؛ ویترین اداری، فرهنگی و مدیریتی کشور است.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ مدیریت شهری و تصویر ملی

وقتی یک فرودگاه بین‌المللی بیشتر شبیه بازارچه باشد، مسئله فقط معماری یا سلیقه تجاری نیست. این وضعیت نشان‌دهنده نوع نگاه مدیریتی به فضاهای عمومی است؛ نگاهی که گاهی شأن نهادی، نظم بصری و تصویر ملی را قربانی درآمدهای خرد می‌کند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ انتخابات داخلی مجلس و فلسفه تاریخ

در هفته اول خرداد ۱۳۹۳، محمدرضا باهنر بار دیگر نایب‌رئیس مجلس شورای اسلامی شد. نویسنده متن اصلی این موضوع را از منظر فلسفه تاریخ با نمونه‌ای قدیمی‌تر مقایسه کرده است: مهندس احمد رضوی کرمانی، نایب‌رئیس مجلس در دوران دکتر مصدق.

هر دو کرمانی، هر دو مهندس و هر دو دارای جایگاه پارلمانی بودند. این مقایسه از زاویه تکرار الگوهای تاریخی در سیاست ایران مطرح شده است.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ تکرار الگوها در سیاست ایران

فلسفه تاریخ به ما یادآوری می‌کند که تاریخ همیشه عیناً تکرار نمی‌شود، اما صورت‌ها، نقش‌ها و الگوهای قدرت گاهی در زمان‌های متفاوت بازتولید می‌شوند.

سیاست ایران نیز پر از چنین تکرارهایی است؛ چهره‌هایی با موقعیت‌های مشابه، بحران‌هایی با ساختارهای مشابه، و تصمیم‌هایی که در قالبی تازه اما با منطق قدیمی تکرار می‌شوند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ محمدعلی نجفی و قتل میترا استاد

در ۲۸ می ۲۰۱۹، محمدعلی نجفی، سیاستمدار شناخته‌شده، وزیر پیشین، عضو سابق شورای شهر تهران و شهردار پیشین پایتخت، خود را به پلیس معرفی کرد و مسئولیت مرگ میترا استاد، همسر دوم خود، را پذیرفت.

پرونده به دلیل موقعیت سیاسی و مدیریتی نجفی، به‌سرعت به تیتر اول رسانه‌های ایران تبدیل شد. مصاحبه تلویزیونی با نجفی در حضور پلیس نیز واکنش‌های گسترده‌ای برانگیخت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ قدرت، خشونت و رسانه

این پرونده نشان داد که پیوند قدرت، شهرت، بحران خانوادگی، خشونت و رسانه چگونه می‌تواند یک واقعه جنایی را به مسئله‌ای سیاسی و اجتماعی تبدیل کند.

در چنین پرونده‌هایی، جامعه فقط به خود جرم نگاه نمی‌کند؛ بلکه به جایگاه متهم، واکنش نهادها، پوشش رسانه‌ای و عدالت قضایی نیز توجه دارد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ اصل توجیه دموکراسی

در ۲۸ می ۱۹۱۹، در گردهمایی استادان علم حکومت و اندیشمندان علاقه‌مند به دموکراسی در پاریس، اصلی با عنوان «توجیه دموکراسی» مطرح شد.

بر اساس این دیدگاه، دموکراسی فقط برگزاری انتخابات نیست. مردم باید بدانند دموکراسی چیست، چرا برای زندگی آنان اهمیت دارد، چگونه باید رأی دهند و چگونه باید مسئولان را پاسخ‌گو نگه دارند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ دموکراسی بدون آموزش پایدار نمی‌ماند

اگر مردم ندانند رأی دادن چه معنایی دارد، نامزدها را چگونه باید ارزیابی کنند و قدرت را چگونه باید کنترل کنند، کشور ممکن است از نظر ظاهری دموکراتیک باشد، اما در عمل گرفتار پوپولیسم، فساد یا اقتدارگرایی انتخاباتی شود.

دموکراسی بدون آموزش سیاسی، رسانه آزاد، جامعه مدنی و فرهنگ پاسخ‌گویی، به‌سادگی به نمایش انتخاباتی تبدیل می‌شود.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ فیدل کاسترو و سخنرانی در آرژانتین

در مراسم آغاز کار نستور کرشنر، رئیس‌جمهور چپ‌گرای آرژانتین، در ۲۵ می ۲۰۰۳، حضور فیدل کاسترو توجه زیادی جلب کرد. استقبال مردم از او چنان گسترده بود که کاسترو در سرمای شدید، حدود ۱۵۰ دقیقه برای جمعیت سخنرانی کرد.

او در این سخنرانی از نظام آموزش و درمان عمومی کوبا دفاع کرد و گفت کوبا به جای بمب، برای جهان پزشک و معلم می‌فرستد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ کاریزما، انقلاب و سیاست اجتماعی

کاسترو یکی از نمونه‌های مهم رهبری کاریزماتیک در قرن بیستم بود. موافقان او بر عدالت اجتماعی، آموزش و درمان عمومی تأکید می‌کنند؛ منتقدانش بر سرکوب سیاسی، نبود آزادی‌های مدنی و کنترل شدید قدرت.

در تحلیل تاریخی، کاسترو را باید با هر دو وجه دید: هم رهبر ضدآمریکایی و عدالت‌خواه آمریکای لاتین، هم حاکمی که نظام سیاسی بسته و تک‌حزبی ساخت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ سقوط قسطنطنیه و پایان قرون وسطا

۲۹ می، سالروز سقوط قسطنطنیه است. در سال ۱۴۵۳، سلطان محمد دوم عثمانی، معروف به محمد فاتح، قسطنطنیه را تصرف کرد و این شهر بعدها به استانبول تبدیل شد.

بسیاری از تاریخ‌نگاران، سقوط قسطنطنیه را یکی از نشانه‌های پایان قرون وسطا و آغاز دوران جدید می‌دانند. پس از این رویداد، بسیاری از دانشمندان بیزانسی به ایتالیا رفتند و بخشی از دانش یونانی، ایرانی و عربی را با خود به اروپا بردند. این انتقال دانش در شکل‌گیری رنسانس نقش داشت.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ قسطنطنیه، ایران و رقابت شرق و غرب

قسطنطنیه برای ایران نیز اهمیت داشت. این شهر در اصل برای مدیریت بهتر بخش شرقی امپراتوری روم و مراقبت از رقابت با ایران ساخته شد. پس از سقوط آن، موازنه قدرت در شرق مدیترانه تغییر کرد و عثمانی به یکی از قدرت‌های اصلی منطقه تبدیل شد.

از آن پس، اروپا برای دسترسی به شرق، مسیرهای دریایی تازه‌ای جست‌وجو کرد؛ روندی که بعدها به استعمار قاره‌های دیگر انجامید.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ فسادزدایی با اعدام در دولت عثمانی

در ۲۸ می ۱۶۳۲، مراد چهارم، سلطان عثمانی، در جریان پاک‌سازی دستگاه اداری، رجب پاشا، وزیر اعظم خود، را اعدام کرد. او در چند روز، صدها مقام و کارمند را به اتهام رشوه، فساد اداری و سوءاستفاده از قدرت به دار آویخت.

این اقدام پس از اعتراض افسران ارتش عثمانی صورت گرفت. آنان می‌گفتند سربازان در میدان جنگ کشته می‌شوند، اما مقامات اداری از موقعیت خود سوءاستفاده می‌کنند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ چرا اعدام فساد را ریشه‌کن نمی‌کند؟

اعدام و مجازات شدید ممکن است در کوتاه‌مدت ترس ایجاد کند، اما فساد ساختاری را از میان نمی‌برد. فساد با نهادهای شفاف، دستگاه قضایی مستقل، رسانه آزاد، نظارت عمومی و حذف رانت پایدار مهار می‌شود.

تاریخ نشان داده است که «پاک‌سازی نمایشی» اگر به اصلاح ساختارها نرسد، فقط چهره‌ها را عوض می‌کند، نه منطق فساد را.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ استقلال ارمنستان

در ۲۸ می ۱۹۱۹، ارمنستان در بخشی از سرزمین تاریخی خود اعلام استقلال کرد. ارمنستان نخستین کشور مسیحی جهان است و پیوندهای تاریخی عمیقی با ایران داشته است.

ارمنیان در دوره‌های مختلف با ایرانیان روابط فرهنگی، سیاسی و اقتصادی گسترده داشتند. ایروان و مناطق شمالی ارمنستان در قرن نوزدهم و پس از قرارداد ترکمانچای از حوزه ایران جدا و به روسیه وابسته شدند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ ارمنستان و ایران فرهنگی

ارمنستان برای ایران فقط یک همسایه جغرافیایی نیست؛ بخشی از تاریخ مشترک قفقاز، مسیحیت شرقی، تجارت منطقه‌ای و خاطره امپراتوری‌های ایرانی است.

امروز نیز روابط ایران و ارمنستان از نظر ژئوپلیتیک، انرژی، ترانزیت و موازنه منطقه‌ای اهمیت دارد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ نخستین استفاده از هلی‌کوپتر در جنگ

در جریان جنگ جهانی دوم، هلی‌کوپتر به‌تدریج وارد کاربردهای نظامی شد. هلی‌کوپترهای سیکورسکی از نخستین نمونه‌های عملیاتی بودند و مدل R-4 نخستین هلی‌کوپتر تولید انبوه در جهان و نخستین هلی‌کوپتری بود که در نیروهای نظامی آمریکا و بریتانیا به کار گرفته شد.
https://en.wikipedia.org/wiki/Sikorsky_R-4
https://www.britannica.com/biography/Igor-Sikorsky
https://connecticuthistory.org/igor-sikorsky-and-his-flying-machines/

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ سیکورسکی و انقلاب پرواز عمودی

ایگور سیکورسکی، مهندس روس‌تبار، پس از مهاجرت به آمریکا توانست پروژه‌های هواپیماسازی خود را ادامه دهد و هلی‌کوپتر را به مرحله عملیاتی نزدیک کند.

هلی‌کوپتر بعدها در جنگ، امداد، پزشکی، حمل‌ونقل، مدیریت بحران و عملیات نجات نقش حیاتی پیدا کرد. این فناوری نشان داد که نوآوری نظامی، اگر به‌درستی به کار گرفته شود، می‌تواند در حوزه‌های انسانی و غیرنظامی نیز اثرگذار باشد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ نشست گروه هفت در هیروشیما

در روزهای ۱۹، ۲۰ و ۲۱ می ۲۰۲۳، نشست گروه هفت در شهر هیروشیمای ژاپن برگزار شد؛ شهری که در اوت ۱۹۴۵ نخستین هدف بمباران اتمی تاریخ شد.

در این نشست، رهبران کشورهای صنعتی گروه هفت، مقام‌های اتحادیه اروپا و چند رهبر مهمان از کشورهایی مانند هند، برزیل، ویتنام و استرالیا حضور داشتند. جنگ اوکراین، اقتصاد جهانی، محیط زیست و امنیت بین‌الملل از محورهای اصلی نشست بود.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ هیروشیما به‌عنوان نماد سیاست جهانی

انتخاب هیروشیما برای نشست گروه هفت از نظر نمادین اهمیت داشت. این شهر یادآور رابطه میان جنگ، تکنولوژی، قدرت اتمی و مسئولیت جهانی است.

گروه هفت پس از بحران نفتی دهه ۱۹۷۰ شکل گرفت و به باشگاه کشورهای صنعتی سرمایه‌داری تبدیل شد. نشست هیروشیما نشان داد که اقتصاد جهانی، امنیت و جنگ همچنان در یک شبکه به هم پیوسته‌اند.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ پایان اجبار واکسن کووید ۱۹ و ماسک در آمریکا

در ماه می ۲۰۲۳، پس از اعلام سازمان جهانی بهداشت درباره پایان وضعیت اضطراری جهانی کووید ۱۹، دولت آمریکا نیز بخشی از الزامات واکسیناسیون و محدودیت‌های بهداشتی را پایان داد.

از آن پس، در بسیاری از موقعیت‌ها واکسن زدن و ماسک زدن از حالت اجبار خارج شد و به انتخاب فردی یا سیاست داخلی مؤسسات واگذار شد.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ دولت، سلامت عمومی و آزادی فردی

بحران کرونا نشان داد که رابطه میان سلامت عمومی و آزادی فردی یکی از پیچیده‌ترین موضوعات حکمرانی مدرن است. دولت‌ها باید میان حفظ جان مردم، آزادی‌های فردی، اقتصاد و اعتماد عمومی تعادل برقرار کنند.

پایان اجبارهای کرونایی نشان‌دهنده عبور دولت‌ها از وضعیت اضطراری به مرحله مدیریت عادی‌تر بیماری بود.

28 می در تاریخ ایران و جهان؛ چند رویداد کوتاه دیگر

در سال ۱۵۸۸، اسپانیا با ناوگان بزرگی برای تصرف انگلستان حرکت کرد. این لشکرکشی بعدها با شکست آرمادای اسپانیا به یکی از نقاط عطف تاریخ دریایی اروپا تبدیل شد.

در سال ۱۷۳۱، به دستور پاپ، کتاب‌های مذهبی یهودیان در قلمرو پاپ‌ها آتش زده شد؛ نمونه‌ای از خشونت دینی و سانسور مذهبی.

در سال ۱۷۳۸، ژوزف گیوتین، پزشک فرانسوی و نام‌گذار دستگاه اعدام گیوتین، به دنیا آمد.

در سال ۱۹۳۷، اعلام شد خودروی فولکس‌واگن، به معنای «خودروی مردم»، ساخته شده و قابل نمایش است. این خودرو بعدها با نام بیتل در جهان مشهور شد.

در سال ۱۹۶۱، با انتشار مقاله پتر بننسون با عنوان «زندانیان فراموش‌شده»، پایه‌های سازمان عفو بین‌الملل گذاشته شد.
https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2021/05/forgotten-prisoners-peter-benenson-article/

در سال ۱۹۶۴، سازمان آزادی‌بخش فلسطین، معروف به PLO، تأسیس شد.

در سال ۱۹۷۹، یونان به عضویت بازار مشترک اروپا درآمد.

در سال ۱۹۸۷، ماتیاس روست، جوان آلمانی، با هواپیمای سبک در میدان سرخ مسکو فرود آمد و ضعف پدافند شوروی را آشکار کرد.

در سال ۱۹۹۸، پاکستان آزمایش اتمی انجام داد و رسماً وارد باشگاه قدرت‌های هسته‌ای شد.

در سال ۲۰۰۸، نپال پس از ۲۴۰ سال پادشاهی، به جمهوری فدرال دموکراتیک تبدیل شد. پژوهش‌های مربوط به تحول سیاسی نپال، ۲۸ می ۲۰۰۸ را نقطه عطف پایان نهاد سلطنت در این کشور دانسته‌اند.
https://www.ritsumei.ac.jp/ir/isaru/assets/file/journal/25-1_01_BHANDARI.pdf

جمع‌بندی تحلیلی؛ ۲۸ می در تاریخ ایران و جهان چه می‌گوید؟

رویدادهای ۲۸ می نشان می‌دهد که تاریخ فقط مجموعه‌ای از تاریخ‌ها و نام‌ها نیست؛ بلکه میدان تکرار الگوهای قدرت، قانون، سرزمین، دانش و رسانه است.

در ایران، از خورشیدگرفتگی جنگ ماد و لیدی تا حضور هخامنشیان در شمال آفریقا، از مهستان اشکانی تا ملی شدن نفت و دفاع مصدق در لاهه، یک خط روشن دیده می‌شود: ایران زمانی قدرتمند بوده که دانش، سازمان سیاسی، قدرت نظامی و اراده ملی را با هم داشته است.

در جهان، سقوط قسطنطنیه، استقلال ارمنستان، نشست گروه هفت، پایان اجبارهای کرونایی، شکل‌گیری عفو بین‌الملل و جمهوری شدن نپال نشان می‌دهند که قدرت جهانی دائماً در حال بازتعریف است؛ گاهی با جنگ، گاهی با قانون، گاهی با فناوری و گاهی با روایت رسانه‌ای.

نکته کلیدی این روز آن است که ملتی که تاریخ سرزمین، منابع طبیعی، قانون، رسانه و نهادهای سیاسی خود را نشناسد، در بزنگاه‌های تاریخی یا فریب می‌خورد، یا حذف می‌شود، یا هزینه تصمیم دیگران را می‌پردازد.

منابع و پیوندهای پژوهشی

خورشیدگرفتگی طالس و جنگ ماد و لیدی
https://en.wikipedia.org/wiki/Eclipse_of_Thales
https://www.wired.com/2008/05/may-28-585-bc-predicted-solar-eclipse
https://arxiv.org/abs/1307.2095

کمبوجیه دوم و فتوحات شمال آفریقا
https://en.wikipedia.org/wiki/Cambyses_II

اشکانیان و ساختار سیاسی ایران باستان
https://www.iranicaonline.org/articles/arsacids-i
https://en.wikipedia.org/wiki/Parthian_Empire

تلگراف هند و اروپا و نقش زیمنس در ایران
https://www.iranicaonline.org/articles/indo-european-telegraph-company
https://www.iranicaonline.org/articles/indo-european-telegraph-department

قراردادهای نفتی ایران و قرارداد ۱۹۳۳
https://www.iranicaonline.org/articles/oil-agreements-in-iran/

پرونده نفت ایران در دیوان بین‌المللی دادگستری
https://www.icj-cij.org/case/16
https://www.icj-cij.org/node/103130

ایگور سیکورسکی و هلی‌کوپتر
https://www.britannica.com/biography/Igor-Sikorsky
https://connecticuthistory.org/igor-sikorsky-and-his-flying-machines/
https://en.wikipedia.org/wiki/Sikorsky_R-4

عفو بین‌الملل و مقاله زندانیان فراموش‌شده
https://www.amnesty.org/en/latest/campaigns/2021/05/forgotten-prisoners-peter-benenson-article/

جمهوری شدن نپال و پایان نظام پادشاهی
https://www.ritsumei.ac.jp/ir/isaru/assets/file/journal/25-1_01_BHANDARI.pdf

۱۰ پرسش و پاسخ کلیدی برای سئو

۱. در ۲۸ می ۵۸۵ پیش از میلاد چه رویدادی باعث توقف جنگ ایران و لیدی شد؟

خورشیدگرفتگی بزرگی رخ داد که باعث توقف جنگ میان ایران ماد و کشور لیدی شد.

۲. طالس چه نقشی در پایان جنگ ایران و لیدی داشت؟

طالس، دانشمند یونانی، خورشیدگرفتگی را پیش‌بینی کرده بود و همین پیش‌بینی در توقف جنگ اثر گذاشت.

۳. ایران هخامنشی در ماه می ۵۲۴ پیش از میلاد کدام منطقه آفریقا را تصرف کرد؟

ایران هخامنشی منطقه سیرانائیکا، یعنی شمال شرقی لیبی امروز، را به حوزه نفوذ خود افزود.

۴. ابتکار نظامی اشکانیان چه بود؟

اشکانیان با تاکتیک جنگ و گریز، دشمن را به کمینگاه نیروهای اصلی ایران می‌کشاندند.

۵. مهستان در دوره اشکانی چه اهمیتی داشت؟

مهستان نهادی مشورتی و سیاسی بود که در انتخاب، تأیید یا حتی برکناری شاه نقش داشت.

۶. قرارداد نفتی ۷ خرداد ۱۳۱۲ چه اهمیتی داشت؟

این قرارداد امتیاز نفت ایران را برای دهه‌های بعد در اختیار شرکت نفت انگلیس قرار داد و بعدها به یکی از نمادهای وابستگی نفتی ایران تبدیل شد.

۷. چرا دکتر مصدق به لاهه رفت؟

او برای دفاع از حق ایران در ملی کردن صنعت نفت و رساندن صدای ایران به افکار عمومی جهان به لاهه رفت.

۸. اصل «توجیه دموکراسی» چه می‌گوید؟

این اصل می‌گوید مردم باید بدانند دموکراسی چیست، چگونه باید رأی دهند و چگونه باید مسئولان را پاسخ‌گو نگه دارند.

۹. سقوط قسطنطنیه چرا مهم است؟

سقوط قسطنطنیه در ۲۹ می ۱۴۵۳ یکی از نشانه‌های پایان قرون وسطا و آغاز دوران جدید تاریخی دانسته می‌شود.

۱۰. نپال چه زمانی جمهوری شد؟

نپال در ۲۸ می ۲۰۰۸، پس از حدود ۲۴۰ سال پادشاهی، به جمهوری فدرال دموکراتیک تبدیل شد.

نقل این مطالب با ذکر نشانی پایگاه و نام مؤلف، ساموئل (پیمان) سلاحی، مجاز است.

ساموئل (پیمان) سلاحی