مقدمه
اندیشه چپ در ایران یکی از پرچالشترین جریانهای روشنفکری در سده اخیر بوده است. از حزب توده در دهه ۱۳۲۰ تا گروههای مارکسیستی مسلح در دهه ۱۳۵۰، همواره بخشی از روشنفکران ایرانی کوشیدهاند با الگوگیری از مارکسیسم جهانی نسخهای برای «نجات ایران» ارائه کنند. شکستهای سیاسی، سرکوبهای امنیتی، و نهایتاً فروپاشی شوروی در ۱۹۹۱، عملاً پایگاه فکری چپ کلاسیک را در ایران متلاشی کرد. اما همین فروپاشی راه را برای بازسازی نوعی چپ تازه هموار ساخت؛ جریانی که دیگر از «انقلاب کارگری» سخن نمیگفت، بلکه میدان عمل خود را فرهنگ، دانشگاه و نقد ایدئولوژی قرار داد.
این جریان تازه با عنوان چپ نو شناخته شد و در دهه هفتاد شمسی، همزمان با ظهور اصلاحطلبان، به فضای سیاسی–فرهنگی ایران راه یافت. مجله ارغنون نماد این جریان بود: نشریهای که با حمایت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی منتشر شد و بخش بزرگی از متون فلسفی و نظریههای غربی را به دانشگاهها وارد کرد.
هدف این مقاله آن است که با نگاهی مفصلتر، ریشههای چپ نو، نقش ارغنون، پیوند با اصلاحطلبی و پیامدهای آن بر فرهنگ و سیاست ایران را بررسی کند.
فصل اول: ریشههای تاریخی چپ نو
چپ کلاسیک در ایران
- حزب توده (۱۳۲۰): با حمایت شوروی شکل گرفت و برای نخستینبار مارکسیسم سازمانیافته را به فضای سیاسی ایران آورد.
- گروههای چپ مسلح (دهه ۴۰ و ۵۰): فدائیان خلق و دیگران، با الهام از انقلاب کوبا و الجزایر، مبارزه مسلحانه را پیش گرفتند.
- دهه ۶۰: سرکوب این گروهها در جمهوری اسلامی باعث افول چپ کلاسیک شد.
زمینههای تولد چپ نو
- فروپاشی شوروی (۱۹۹۱): مشروعیت مارکسیسم کلاسیک به پایان رسید.
- پایان جنگ ایران و عراق (۱۳۶۷): فضای کشور از حالت نظامی خارج شد و بازسازی فرهنگی آغاز شد.
- تحولات فکری غرب: رشد پستمدرنیسم، گسترش مکتب فرانکفورت، و نقد مدرنیته.
در چنین شرایطی، روشنفکران ایرانی به سراغ بازخوانی چپ رفتند؛ این بار نه برای «انقلاب»، بلکه برای «نقد فرهنگی».
فصل دوم: ارغنون؛ کارخانه ترجمه
ارغنون نخستینبار در سال ۱۳۷۲ منتشر شد. احمد مسجدجامعی (وزیر فرهنگ و ارشاد وقت) مدیرمسئول بود. حلقهای از مترجمان و روشنفکران، از جمله مراد فرهادپور و یوسف اباذری، محتوای آن را شکل دادند.
موضوعات شمارهها
- شماره ۱ (۱۳۷۲): هرمنوتیک (متون گادامر و ریکور)
- شماره ۲ (۱۳۷۳): ساختارگرایی (سوسور، لوی-استروس)
- شماره ۴ (۱۳۷۵): پساساختارگرایی (فوکو، دریدا)
- شماره ۷ (۱۳۷۶): مکتب فرانکفورت (آدورنو، هورکهایمر، بنیامین)
- شماره ۱۰ (۱۳۷۸): فلسفه قارهای (هایدگر، دریدا)
- شماره ۱۳ (۱۳۸۰): پستمدرنیسم (لیوتار، بودریار)
کارکرد واقعی
این نشریه بهظاهر پروژهای علمی و فرهنگی بود؛ اما در عمل، ماشین ترجمه ایدئولوژی غربی به زبان فارسی شد.
دانشجویان و اساتید، به جای مواجهه با مسائل بومی ایران، با مفاهیم فوکو، آدورنو و دریدا تغذیه شدند. بودجه عمومی کشور به انتقال گفتمانهایی اختصاص یافت که نه تنها ریشه در سنت ایرانی–اسلامی نداشتند، بلکه اساساً در تعارض با آن بودند.
فصل سوم: اصلاحطلبی و چپ نو؛ همپیمانی سیاست و فرهنگ
اصلاحطلبان در دهه هفتاد برای تثبیت جایگاه سیاسی خود نیازمند پایگاه فرهنگی و فکری بودند. آنها باید به جامعه دانشگاهی نشان میدادند که حامل «زبان انتقادی» و «تفکر روشنفکری» هستند.
ارغنون و حلقه چپ نو، دقیقاً این نیاز را تأمین کردند. زبان نظری و انتقادی این جریان، اصلاحطلبان را قادر ساخت تا خود را نماینده «نقد قدرت» و «جامعه مدنی» معرفی کنند.
در نتیجه، اصلاحطلبی سیاسی و چپ نو فرهنگی به دو بال یک پروژه تبدیل شدند:
- یکی در پی قدرت سیاسی.
- دیگری در پی نفوذ فرهنگی.
فصل چهارم: بحران مدرنیته در اصلاحطلبی
چپ در ایران همیشه نسبت به مدرنیته بدبین بود. سرمایهداری و توسعه غربی را «امپریالیسم» میدانست. اصلاحطلبان، که بسیاری سابقه چپگرایی داشتند، این بدبینی را حفظ کردند.
این بدبینی خود را در تناقضی آشکار نشان داد:
- اصلاحطلبان شعار توسعه، دموکراسی و جامعه مدنی میدادند.
- اما حلقههای فکری نزدیک به آنان، از متفکران ضدمدرن مثل فوکو و دریدا تغذیه میکردند.
نتیجه این شد که اصلاحطلبی ایرانی هیچگاه نتوانست برنامهای روشن برای توسعه ارائه دهد. اقتصاد و سیاستشان بلاتکلیف ماند و فرهنگشان آکنده از نظریههای وارداتی شد.
فصل پنجم: دانشگاه زیر سایه چپ نو
دانشگاههای ایران در دهه هفتاد و هشتاد شاهد انفجار ترجمه در حوزه علوم انسانی بودند. متون ارغنون و آثار مشابه، مرجع فکری دانشجویان شد.
پیامدها:
- بحران هویت: دانشجویان میان سنت ایرانی و نظریههای غربی سرگردان شدند.
- بیتوجهی به مسائل واقعی جامعه ایران.
- سیطره روشنفکری ترجمهای بهجای تولید علم بومی.
فصل ششم: نقد و ارزیابی
نقدهای مطبوعاتی
- محمد قوچانی (صبح امروز، ۱۳۷۸): «ارغنون کارخانه ترجمه است.»
- هاشم آقاجری (آفتاب، ۱۳۸۱): «چپ نو گرفتار تناقض میان بومیگرایی و غربزدگی است.»
- محسن کدیور (ایران فردا، ۱۳۷۹): «پستمدرنیسم راهی برای حل مسائل ایران نیست.»
نتیجه پس از دو دهه
امروز روشن است که چپ نو و اصلاحطلبی نهتنها راهی بهسوی توسعه نگشودند، بلکه به بحران هویت فکری و فرهنگی دامن زدند.
نتیجهگیری
چپ نو در ایران، در تجربه ارغنون، نشان داد که ترجمه نمیتواند جایگزین تفکر بومی شود. اصلاحطلبان نیز به دلیل همان ابهام بنیادی در نسبت با مدرنیته، نتوانستند الگویی روشن برای توسعه و تجدد ایرانی ارائه دهند.
بازخوانی این تجربه برای نسل جدید ضروری است. زیرا تنها با تکیه بر ریشههای ملی و بومی میتوان به توسعهای پایدار دست یافت.
منابع
الف) مجله ارغنون
- ارغنون، شماره ۱ (۱۳۷۲) – «هرمنوتیک»
- ارغنون، شماره ۲ (۱۳۷۳) – «ساختارگرایی»
- ارغنون، شماره ۴ (۱۳۷۵) – «پساساختارگرایی»
- ارغنون، شماره ۷ (۱۳۷۶) – «مکتب فرانکفورت»
- ارغنون، شماره ۱۰ (۱۳۷۸) – «فلسفه قارهای»
- ارغنون، شماره ۱۳ (۱۳۸۰) – «پستمدرنیسم»
ب) نقدها و مقالات مطبوعاتی
- قوچانی، محمد. «چپ نو و پروژه ترجمه.» صبح امروز، ۱۳۷۸.
- آقاجری، هاشم. «روشنفکری دینی و چپ فرهنگی.» آفتاب، ۱۳۸۱.
- کدیور، محسن. «روشنفکری دینی در برابر پستمدرنیسم.» ایران فردا، ۱۳۷۹.
ج) کتابها و پژوهشهای تحلیلی
- فرهادپور، مراد. بازخوانی مدرنیته و نقد ایدئولوژی. تهران: نشر طرح نو، ۱۳۸۲.
- اباذری، یوسف. جامعهشناسی و نقد قدرت. تهران: نشر نی، ۱۳۸۵.
- فکوهی، ناصر. انسانشناسی و مدرنیته. تهران: نشر نی، ۱۳۸۷.
- بروجردی، مهرزاد. روشنفکران ایرانی و غرب. ترجمه فریدون مجلسی. تهران: نشر فرزان روز، ۱۳۷۸.
Loading...
