امروز در ایران و جهان چه گذشت ۱۰ می ۲۰۲۶ / ۲۰ اردیبهشت

ایران

جنگ ساوه میان سلجوقیان

در ۱۰ می ۱۱۱۹ میلادی، جنگی میان سلطان سنجر سلجوقی و برادرزاده‌اش سلطان محمود در ساوه رخ داد. نیروهای سنجر پیروز شدند، اما او سلطان محمود را بخشید و تنها بخشی از اختیاراتش را کاهش داد.

این جنگ نمونه‌ای از درگیری‌های داخلی سلجوقیان بود؛ حکومتی که با وجود هم‌زمانی با جنگ‌های صلیبی، بخش زیادی از توان خود را در نزاع‌های درون‌خاندانی از دست می‌داد.

جشن ایرانیان برای لغو کاپیتولاسیون

در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۰۷، ایرانیان نخستین سالگرد لغو کاپیتولاسیون را جشن گرفتند. کاپیتولاسیون از امتیازهای زیان‌باری بود که در دوره قاجار به قدرت‌های خارجی داده شده بود و بخشی از حاکمیت قضایی ایران را از میان برده بود.

لغو آن، نشانه‌ای مهم از بازسازی اقتدار دولت مدرن و استقلال حقوقی ایران بود.

دکتر مصدق و املاک پهلوی

در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۳۲، دکتر مصدق محمدرضاشاه را وادار کرد اداره املاک پهلوی را به دولت واگذار کند. این املاک در دوره رضاشاه گردآوری شده بود و پس از تبعید او، برخی مالکان پیشین ادعا کردند که املاکشان با فشار یا زیر قیمت واقعی واگذار شده است.

پس از رویداد ۲۸ مرداد، این اقدام مصدق لغو شد.

علی امینی و طرح اصلاحات مالی

در اردیبهشت ۱۳۴۰، علی امینی در آغاز نخست‌وزیری خود از فساد اداری، تبعیض، اسراف دولتی، ناکارآمدی مدیران و مشکلات اقتصادی کشور سخن گفت.

او تأکید کرد که راه حل مشکلات مالی، چاپ اسکناس و افزایش نقدینگی نیست، بلکه کاهش هزینه‌های دولت، مبارزه با فساد، اصلاح دستگاه قضایی، کنترل قیمت‌ها و سپردن کارها به افراد کارآمد است.

امینی از حرکت معلمان به‌عنوان نوعی «انقلاب سفید» یاد کرد؛ مفهومی که بعدها با اصلاحات شاه پیوند خورد.

ممنوع‌الخروجی ۱۴۰ مقام و شخصیت

پس از آغاز دولت علی امینی و اعلام مبارزه با فساد، در اردیبهشت ۱۳۴۰ گزارش شد که ۱۴۰ مقام و شخصیت سرشناس تا پایان بررسی‌ها ممنوع‌الخروج شده‌اند.

این اقدام نشان می‌داد که دولت امینی می‌خواست مبارزه با فساد را به‌عنوان محور مشروعیت سیاسی خود معرفی کند.

خانه‌های انصاف و شوراهای داوری

در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۴۴، قانون تشکیل خانه‌های انصاف در روستاها تصویب شد. هدف این نهادها، حل اختلافات کوچک محلی و کاهش مراجعه روستاییان به دادگاه‌های شهری بود.

خانه‌های انصاف در بسیاری از روستاها با روش کدخدامنشی و سازش محلی عمل می‌کردند. بعدها شوراهای داوری نیز در شهرها شکل گرفتند، اما در برخی موارد به‌دلیل نفوذ افراد محلی و سوءاستفاده، با انتقاد روبه‌رو شدند.

تیترهای روزنامه اطلاعات در اردیبهشت ۱۳۵۸

شماره ۲۰ اردیبهشت ۱۳۵۸ روزنامه اطلاعات، بازتاب‌دهنده فضای سیاسی سه ماه پس از انقلاب بود. این تیترها امروز برای پژوهشگران، منبعی مهم برای شناخت فضای نخستین ماه‌های جمهوری اسلامی، روند تثبیت قدرت و تغییرات سریع ساختار سیاسی ایران به‌شمار می‌رود.

واکنش رهبر جمهوری اسلامی به خروج آمریکا از برجام

در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۷، آیت‌الله خامنه‌ای در واکنش به خروج آمریکا از برجام گفت که پیش‌تر نسبت به اعتماد به آمریکا هشدار داده بود. او همچنین نسبت به اعتماد به دولت‌های اروپایی نیز تردید نشان داد و بر ضرورت دریافت تضمین‌های عملی تأکید کرد.

این سخنان در رسانه‌های داخلی و خارجی بازتاب گسترده داشت و آغاز مرحله‌ای تازه در تنش میان جمهوری اسلامی و آمریکا تلقی شد.

آتش‌زدن پرچم آمریکا در مجلس

در ۱۹ اردیبهشت ۱۳۹۷، شماری از نمایندگان مجلس شورای اسلامی در واکنش به خروج آمریکا از برجام، پرچم آمریکا و نسخه‌ای از توافق برجام را در صحن علنی مجلس آتش زدند.

این اقدام در رسانه‌های جهانی بازتاب یافت و به‌عنوان یکی از نمادهای شدت گرفتن تنش سیاسی میان تهران و واشنگتن دیده شد.

قیمت سکه و دلار در اردیبهشت ۱۳۹۹

در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۹، قیمت سکه طرح جدید در بازار تهران به ۶ میلیون و ۸۲۴ هزار تومان رسید. دلار آمریکا نیز ۱۶ هزار و ۲۵۰ تومان و یورو ۱۷ هزار و ۶۰۰ تومان گزارش شد.

این ارقام نشان‌دهنده فشار تورمی و کاهش ارزش پول ملی در آن دوره بود.

نقد حذف صفرها از پول ملی

در اردیبهشت ۱۳۹۹، بحث حذف چهار صفر از پول ملی دوباره جدی شد. برخی کارشناسان اقتصادی، از جمله دکتر میثم خسروی، تأکید کردند که حذف صفرها بدون مهار پایدار تورم، اصلاح نظام بانکی و کنترل نقدینگی، تنها اقدامی ظاهری است.

از نگاه این منتقدان، صفرها نتیجه تورم‌اند؛ بنابراین باید علت را درمان کرد، نه نشانه را.

دموکراسی

نظر جان استوارت میل درباره دموکراسی

در ۱۰ می ۱۸۶۳، جان استوارت میل در رساله‌ای درباره دموکراسی نوشت که شکل‌گیری دموکراسی واقعی زمان‌بر است.

از نگاه او، رأی دادن فقط یک حق نیست، بلکه مسئولیتی سنگین است. شهروند باید بداند که با رأی خود، بخشی از سرنوشت جامعه را به دست نمایندگان می‌سپارد.

نخستین زن نامزد ریاست جمهوری آمریکا

در ۱۰ می ۱۸۷۲، ویکتوریا وودهول، روزنامه‌نگار آمریکایی، خود را نامزد انتخابات ریاست جمهوری آمریکا کرد؛ در حالی که زنان هنوز حق رأی نداشتند.

او از حق رأی زنان، آزادی مطبوعات و چندصدایی سیاسی دفاع می‌کرد و یکی از چهره‌های پیشگام حقوق زنان در آمریکا بود.

رسانه‌ها

شجاعت جان ویلکس، روزنامه‌نگار انگلیسی

در ۱۰ می ۱۷۶۸، جان ویلکس، روزنامه‌نگار رادیکال انگلیسی، به‌دلیل انتقاد از پادشاه بازداشت شد.

او از آزادی بیان و حق نقد قدرت دفاع می‌کرد و بعدها الهام‌بخش برخی اصول آزادی مطبوعات در نظام سیاسی آمریکا شد.

کمک مالی دولت به مطبوعات در جمهوری اسلامی

در اردیبهشت ۱۳۸۵، موضوع کمک مالی دولت به مطبوعات در ایران دوباره بحث‌برانگیز شد. منتقدان می‌گفتند مطبوعات عمومی، اگر قرار است نقش «قوه چهارم» را داشته باشند، نباید به منابع مالی دولت وابسته شوند.

وابستگی مالی رسانه به دولت، استقلال حرفه‌ای و نقش نظارتی روزنامه‌نگاری را تضعیف می‌کند.

سایر ملل

شورش نظامیان هندی علیه انگلیسی‌ها

در ۱۰ می ۱۸۵۷، سپاهیان هندی علیه کمپانی هند شرقی بریتانیا شورش کردند. این قیام، نخستین خیزش بزرگ مسلحانه هندیان علیه استعمار انگلیس بود.

هرچند سرکوب شد، اما پایه‌های جنبش استقلال هند را تقویت کرد.

انتخاب یک کمونیست به ریاست جمهوری ایتالیا

در ۱۰ می ۲۰۰۶، جورجو ناپولیتانو، سیاستمدار چپ‌گرا و عضو پیشین حزب کمونیست ایتالیا، به ریاست جمهوری این کشور انتخاب شد.

او تا سال ۲۰۱۵ در این مقام ماند و یکی از طولانی‌ترین دوره‌های ریاست جمهوری در تاریخ ایتالیا را ثبت کرد.

بازگشت عقاب‌های کله‌سفید در آمریکا

در سال ۲۰۰۶، گزارش شد که شمار عقاب‌های کله‌سفید، نماد ملی آمریکا، پس از دهه‌ها حفاظت دولتی افزایش چشمگیری یافته است.

این نمونه نشان داد که سیاست‌های حفاظتی بلندمدت می‌تواند گونه‌های در خطر را دوباره احیا کند.

برخی رویدادهای دیگر ۱۰ می

• ۱۷۶۸: اعتراض مردم لندن به بازداشت جان ویلکس
• ۱۷۷۳: تصویب قانون چای در بریتانیا و زمینه‌سازی انقلاب آمریکا
• ۱۸۳۷: آغاز نخستین رکود بزرگ اقتصادی آمریکا
• ۱۹۴۰: وینستون چرچیل نخست‌وزیر بریتانیا شد
• ۱۹۴۱: نیروی هوایی آلمان ساختمان پارلمان بریتانیا را بمباران کرد
• ۱۹۹۴: نلسون ماندلا ریاست جمهوری آفریقای جنوبی را آغاز کرد
• ۱۹۹۴: اعدام جان وین گیسی، قاتل زنجیره‌ای آمریکایی

جمع‌بندی تحلیلی

رویدادهای ۱۰ می نشان می‌دهد که مسئله حاکمیت ملی، آزادی رسانه، اصلاحات اقتصادی و مشارکت سیاسی همواره در مرکز تحولات تاریخی بوده‌اند. از لغو کاپیتولاسیون در ایران تا شورش هند علیه استعمار و نقد جان میل بر دموکراسی ناآگاهانه، یک پیام مشترک دیده می‌شود: ملت‌ها زمانی پایدار می‌مانند که استقلال، عدالت و آگاهی سیاسی را هم‌زمان حفظ کنند.

ساموئل (پیمان) سلاحی