امروز در ایران و جهان چه گذشت ۵ می / ۱۵ اردیبهشت

ایران

سالروز درگذشت بهرام چوبین؛ نابغه نظامی ایران

پنجم می سال ۵۹۲ میلادی را سالروز درگذشت اسپهبد بهرام مهران، مشهور به بهرام چوبین، دانسته‌اند. او از برجسته‌ترین فرماندهان نظامی ایران در دوره ساسانی بود.

بهرام در نبرد بلخ، با سپاهی بسیار کوچک‌تر، ارتش بزرگ خاقان شابه را شکست داد. او از نوعی سلاح آتشین استفاده کرد که با نفت خام کار می‌کرد و شباهتی ابتدایی به موشک‌های آتش‌زا داشت.

او بعدها با پادشاهی خسروپرویز مخالفت کرد، زیرا باور داشت خسرو با روش نادرست و علیه پدر خود به قدرت رسیده است. این اختلاف به جنگ داخلی انجامید. بهرام برای جلوگیری از کشتار بیشتر ایرانیان، از ادامه نبرد کناره گرفت و به خراسان رفت.

بدرفتاری وهابیون نجد با حجاج ایرانی

در پنجم می ۱۸۲۰، دولت ایران نسبت به بدرفتاری با حجاج ایرانی در مسیر حج اعتراض کرد. ایرانیان شیعه در راه حجاز، هم از سوی برخی مقامات عثمانی و هم از سوی وهابیون نجد با آزار روبه‌رو می‌شدند.

ایران هم به دولت عثمانی و هم به پاشای مصر اعتراض کرد، زیرا حجاز در آن زمان زیر نفوذ عثمانی و اداره مصر بود. گزارش‌ها نشان داد اعتراض به پاشای مصر اثر بیشتری داشت.

شورش زنان اصفهان و قتل شهردار

در پنجم می ۱۹۱۱، پس از شورش زنان اصفهان به دلیل کمبود نان و خواربار، دولت در تهران تدابیر امنیتی اتخاذ کرد. زنان معترض به شهرداری و برخی ادارات دولتی حمله کردند و در جریان این ناآرامی‌ها شهردار اصفهان کشته شد.

این رویداد نشان می‌داد که بحران معیشت چگونه می‌تواند به اعتراض اجتماعی گسترده و خشونت سیاسی تبدیل شود.

احمدشاه قاجار و روحیه سوداگرانه

در اردیبهشت ۱۳۰۷، برخی نشریات تهران درباره فعالیت‌های مالی احمدشاه قاجار در فرانسه نوشتند. گفته می‌شد او در بورس پاریس و خرید و فروش زمین فعال است.

منتقدان می‌گفتند کسی که ذهنیت اصلی او سودجویی و جمع‌آوری ثروت شخصی است، نمی‌تواند رئیس کشور شایسته‌ای باشد؛ زیرا حکومت نیازمند توجه به منافع عمومی است، نه منافع فردی.

نرخ دلار در اردیبهشت ۱۳۵۸

در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۵۸، رئیس بانک مرکزی اعلام کرد نرخ رسمی دلار آمریکا ۷ تومان و ۶ قران است. بانک‌ها اجازه داشتند آن را کمی بالاتر بفروشند.

برای مسافران، بیماران، دانشجویان و بازنشستگان ایرانی مقیم خارج نیز سهمیه ارزی تعیین شده بود. این آمار نشان می‌دهد که در ماه‌های نخست پس از انقلاب، هنوز نرخ ارز فاصله‌ای بسیار زیاد با وضعیت دهه‌های بعد داشت.

دستگیری ۱۶۰ کارمند ساواک

در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۵۸، حدود ۱۶۰ کارمند ساواک که برای دریافت حقوق عقب‌افتاده خود مقابل نخست‌وزیری تجمع کرده بودند، بازداشت و به زندان قصر منتقل شدند.

آنان می‌گفتند کارمند اداری بوده‌اند و در شکنجه یا پرونده‌سازی نقشی نداشته‌اند. با این حال، پس از انحلال ساواک، فضای انقلابی اجازه تفکیک دقیق میان کارمندان دفتری و نیروهای عملیاتی را نمی‌داد.

چاقو خوردن احمد معتمدی

در سوم می ۲۰۱۰، احمد معتمدی، وزیر پیشین ارتباطات در دولت محمد خاتمی و استاد دانشگاه صنعتی امیرکبیر، در محل دانشگاه با چاقو زخمی شد. ضارب گفته می‌شد مهندس برق و مدیر یک شرکت در کرج بوده که از رسیدگی قانونی به مشکل خود ناامید شده بود.

این حادثه نمونه‌ای از تبدیل نارضایتی اداری و حقوقی به خشونت فردی بود.

اندیشه و سیاست

زادروز کارل مارکس

پنجم می ۱۸۱۸، کارل مارکس، فیلسوف، روزنامه‌نگار و نظریه‌پرداز سوسیالیسم علمی، به دنیا آمد. او نویسنده «مانیفست کمونیست» و کتاب «سرمایه» بود.

مارکس معتقد بود فلسفه نباید فقط تفسیر جهان باشد، بلکه باید به تغییر جهان کمک کند. اندیشه‌های او بعدها در قالب‌های گوناگون مانند لنینیسم، مائوئیسم و سوسیال‌دموکراسی تفسیر شد.

کامیونیتاریانیسم و نقد دموکراسی رایج

در پنجم می ۱۹۸۰، گروهی از استادان علوم سیاسی نظریه «کامیونیتاریانیسم» را مطرح کردند. این دیدگاه با فردگرایی افراطی لیبرالیسم مخالف است و تأکید دارد که دموکراسی بدون مسئولیت اجتماعی و مشارکت واقعی مردم ناقص می‌ماند.

هواداران این نظریه خواهان مشارکت جدی‌تر مردم در انتخابات، محدود شدن دوره‌های قدرت، امکان برکناری مقام‌های ناکارآمد و استقلال کامل رسانه‌ها هستند.

ادبیات و فرهنگ

یاسوناری کاواباتا؛ نویسنده‌ای که خودکشی کرد

یاسوناری کاواباتا، نویسنده بزرگ ژاپنی و برنده جایزه نوبل ادبیات ۱۹۶۸، در سال ۱۹۷۲ خودکشی کرد. او نخستین نویسنده ژاپنی بود که نوبل ادبیات گرفت.

آثار او ساده، عمیق و بی‌تکلف بودند و تأثیر تنهایی، مرگ و تجربه کودکی دشوار در نوشته‌هایش دیده می‌شود.

دانش و رسانه

کشف ساختار DNA

در سال ۱۹۵۳، جیمز واتسون و فرانسیس کریک ساختار DNA را توضیح دادند. این کشف، مسیر تازه‌ای در علم ژنتیک، شناخت وراثت، تشخیص هویت، بررسی نژادها و مطالعه مهاجرت‌های انسانی گشود.

از آن پس، با آزمایش DNA می‌توان رابطه پدر و فرزند، هویت افراد، ریشه‌های ژنتیکی و حتی اطلاعات استخوان‌های بسیار قدیمی را بررسی کرد.

بزرگداشت نلی بلی؛ روزنامه‌نگار تحقیقی

الیزابت کوکران، معروف به نلی بلی، از روزنامه‌نگاران مهم تحقیقی آمریکا بود. دولت آمریکا برای بزرگداشت او تمبر یادبود منتشر کرد.

او از پیشگامان روزنامه‌نگاری میدانی و افشاگرانه بود و نشان داد که خبرنگار می‌تواند مستقیماً وارد واقعیت اجتماعی شود و از درون آن گزارش تهیه کند.

جهان

قوبیلای خان جانشین چنگیز شد

در پنجم می ۱۲۶۰، قوبیلای خان، نوه چنگیز و برادر هلاکوخان، به عنوان خان بزرگ مغولان برگزیده شد. او بعدها در چین دودمان «یوان» را پایه‌گذاری کرد.

برخلاف چنگیز که بیشتر با ویرانی و کشتار شناخته می‌شود، قوبیلای در چین به آبادانی و مدیریت حکومتی توجه بیشتری نشان داد.

مرگ ناپلئون بناپارت

پنجم می ۱۸۲۱، ناپلئون بناپارت در تبعیدگاه خود در جزیره سنت هلن درگذشت. او پس از شکست واترلو به این جزیره فرستاده شده بود.

ناپلئون شانزده سال بر فرانسه اثر گذاشت و پس از مرگ، همچنان در حافظه ملی فرانسویان باقی ماند. درباره علت مرگ او اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی آن را سرطان معده و برخی مسمومیت تدریجی دانسته‌اند.

رکود اقتصادی آمریکا در ۱۸۹۳

در پنجم می ۱۸۹۳، سقوط شدید بازار سهام نیویورک آغازگر رکود اقتصادی بزرگی در آمریکا شد. چاپ بیش از اندازه پول، کمبود ذخیره طلا و کاهش درآمد شرکت‌های راه‌آهن از عوامل این بحران بودند.

این رکود حدود هفت سال ادامه یافت و هزاران شرکت و صدها بانک دچار زیان یا ورشکستگی شدند.

تظاهرات ضد جنگ ویتنام در واشنگتن

در چهارم می ۱۹۷۱، در سالگرد کشته شدن چهار دانشجو در دانشگاه کنت، ده‌ها هزار آمریکایی علیه جنگ ویتنام در واشنگتن تظاهرات کردند.

این اعتراض‌ها به خشونت کشیده شد و بیش از هفت هزار نفر بازداشت شدند. جنگ ویتنام یکی از مهم‌ترین نمونه‌های شکاف میان دولت و جامعه در آمریکا بود.

تیتو و اشتباه ساختاری یوگوسلاوی

پس از مرگ تیتو در ۱۹۸۰، بسیاری از تحلیلگران پیش‌بینی کردند که یوگوسلاوی دوام نخواهد آورد. تیتو کشوری چندقومیتی را به شکل کنفدراسیون اداره کرده بود، اما ساختار آن پس از مرگ او توان حفظ وحدت را نداشت.

دهه بعد، یوگوسلاوی فروپاشید و جنگ‌های خونین قومی آغاز شد.

محکومیت زکریا موسوی

در چهارم می ۲۰۰۶، زکریا موسوی، تبعه فرانسه و هوادار القاعده، در آمریکا به حبس ابد محکوم شد. او متهم بود که از طرح حملات ۱۱ سپتامبر آگاه بوده و اطلاعات لازم را پنهان کرده است.

بهای بنزین در آمریکا

در پنجم می ۲۰۰۷، رسانه‌های آمریکا از افزایش بهای بنزین خبر دادند. شرکت‌های نفتی دلیل گرانی را کاهش ظرفیت پالایشگاه‌ها عنوان کردند، اما بسیاری از مردم این توضیح را ساختگی و ناشی از سودجویی شرکت‌های نفتی می‌دانستند.

ریگان درباره گورباچف

در خاطرات رونالد ریگان آمده است که او گورباچف را مذاکره‌کننده‌ای ضعیف می‌دانست که زود عقب‌نشینی می‌کرد. ریگان معتقد بود گورباچف از رویارویی اتمی با آمریکا هراس داشت و همین ترس باعث امتیازدهی او می‌شد.

بحران سیاسی بلژیک

در سال ۲۰۱۰، بحران کابینه در بلژیک بار دیگر مسئله شکاف زبانی و هویتی میان فلمیش‌ها و فرانسوی‌زبان‌ها را برجسته کرد. این بحران نشان داد که کشورهایی با ساختار چندزبانه اگر سازوکار سیاسی پایدار نداشته باشند، همواره با خطر تنش داخلی روبه‌رو هستند.

گسترش اعتیاد در افغانستان

در سال ۲۰۱۰، گزارشی تلویزیونی از گسترش اعتیاد در افغانستان منتشر شد. افغانستان که بزرگ‌ترین تولیدکننده تریاک جهان بود، به یکی از مصرف‌کنندگان اصلی آن نیز تبدیل شده بود.

در برخی مناطق، حتی کودکان از راه دود تریاک در معرض اعتیاد قرار می‌گرفتند. این مسئله نشان‌دهنده پیوند فقر، ضعف درمان، ناامنی و اقتصاد مواد مخدر بود.

سرگذشت مانوئل نوریه‌گا

مانوئل نوریه‌گا، حاکم پیشین پاناما، سال‌ها با آمریکا همکاری داشت، اما پس از اختلاف با واشنگتن، آمریکا به پاناما حمله کرد، او را دستگیر کرد و به آمریکا برد.

سرگذشت نوریه‌گا نمونه‌ای روشن از رابطه پیچیده میان قدرت‌های بزرگ و حکومت‌های وابسته در جهان معاصر است؛ رابطه‌ای که تا زمانی ادامه دارد که منافع قدرت بزرگ تأمین شود.

اعلام شمار سلاح‌های اتمی آمریکا

در سال ۲۰۱۰، آمریکا اعلام کرد که تا سپتامبر ۲۰۰۹ دارای ۵۱۱۳ بمب و کلاهک اتمی بوده است. در همان زمان، شمار سلاح‌های هسته‌ای روسیه بیشتر برآورد می‌شد.

تلاش نافرجام برای انفجار در میدان تایمز نیویورک

در اول می ۲۰۱۰، خودرویی مشکوک در میدان تایمز نیویورک کشف شد که در آن مواد قابل انفجار قرار داشت. عامل این اقدام فیصل شهزاد، پاکستانی‌تبار و شهروند آمریکا بود. او پیش از انفجار بازداشت شد.

برخی دیگر از رویدادهای ۵ می

در سال ۱۶۴۰، چارلز اول پادشاه انگلستان دوباره پارلمان را تعطیل کرد.
در سال ۱۷۸۹، مجلس طبقات سه‌گانه فرانسه تشکیل شد و زمینه انقلاب فرانسه فراهم آمد.
در سال ۱۹۱۶، آمریکا نیروی تفنگداران دریایی خود را به جمهوری دومینیکن فرستاد.
در سال ۱۹۳۶، نیروهای ایتالیا آدیس‌آبابا، پایتخت اتیوپی را اشغال کردند.
در سال ۱۹۴۵، دریاسالار دونیتس به نیروهای آلمانی دستور توقف جنگ داد.
در سال ۱۹۴۹، شورای اروپا تشکیل شد.
در سال ۱۹۵۵، آلمان غربی حاکمیت کامل خود را از فاتحان جنگ جهانی دوم پس گرفت.
در سال ۱۹۶۱، آمریکا نخستین فضانورد خود، آلن شپرد، را به فضا فرستاد.
در سال ۲۰۱۰، بولیوی چند شرکت خارجی دیگر را ملی اعلام کرد.

ساموئل (پیمان) سلاحی