نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ
ایران
سرانجام امپراتور روم پس از شکست از ایران ساسانی
والنتینیان دوم، امپراتور روم، که در جنگ با شاپور دوم ساسانی بر سر ارمنستان شکست خورده بود، در ۱۵ می ۳۹۲ میلادی در سرزمین گُل، یعنی فرانسه امروز، ترور شد.
او پس از شکست از ایران، طبق قرارداد متارکه جنگ، پذیرفته بود که روم در امور ارمنستان و گرجستان دخالت نکند. در آن دوره، ایران ساسانی قدرت برتر منطقه بود و ارمنستان در حوزه نفوذ سیاسی و نظامی ایران قرار داشت.
شاپور دوم برای تقویت پیوند ایران و ارمنستان، پادشاه ارمنستان را داماد خود کرد و خواهرش را به ازدواج او درآورد. این سیاست نشان میدهد که ایران ساسانی فقط با جنگ حکومت نمیکرد، بلکه از پیوندهای خانوادگی، دیپلماسی و اتحادهای منطقهای نیز برای تثبیت نفوذ خود بهره میبرد.
ورود هیأت فرانسوی به اصفهان برای گسترش نفوذ در ایران
در ۱۵ می ۱۶۶۵، هیأتی پنجنفره از سوی لویی چهاردهم، پادشاه فرانسه، وارد اصفهان شد. هدف این هیأت، بستن پیمان دوستی و گسترش نفوذ فرانسه در ایران صفوی بود.
در آن زمان، اصفهان پایتخت ایران بود و دولتهای اروپایی، بهویژه فرانسه و انگلستان، برای نفوذ سیاسی و تجاری در ایران رقابت میکردند. این هیأت در زمان شاه عباس دوم موفق به امضای قرارداد نشد، اما بعدها در دوره شاه سلطان حسین، توافقهایی میان ایران و فرانسه شکل گرفت.
در بخشی از این روند، فرانسه متعهد شد در برخی کشورها از اتباع ایران حمایت کند و کشتیهای فرانسوی، مسافران و بازرگانان ایرانی را در رساندن به مقصد بر دیگران مقدم بدارند.
در همین دوره، نفوذ گرجیها در دربار صفوی نیز افزایش یافته بود. از میانه دوره صفوی، ازدواج مقامات ایرانی با زنان گرجی رواج یافت و حرمسراهای درباری از بانوان گرجی پر شد. خانوادهها و وابستگان این زنان، به تدریج در ساختار قدرت نفوذ پیدا کردند؛ نفوذی که تا پایان دوره قاجار نیز ادامه داشت.
تظاهرات ایرانیان علیه وثوقالدوله و نفوذ انگلیس
در ۲۵ اردیبهشت ۱۲۹۶، در جریان جنگ جهانی اول، میدان بهارستان تهران شاهد تظاهرات گسترده و خشن علیه وثوقالدوله، رئیسالوزرای وقت، بود.
اعتراضها از زمانی شدت گرفت که مردم متوجه شدند وثوقالدوله ایجاد نیروی نظامی انگلیسی موسوم به اس.پی.آر را در جنوب و شرق ایران به رسمیت شناخته است. این نیرو با فرماندهی ژنرال پرسی سایکس و با حمایت دولت بریتانیا شکل گرفته بود.
بر اساس قرارداد ۱۹۰۷ میان روسیه و انگلستان، ایران به مناطق نفوذ تقسیم شده بود: شمال در اختیار روسها، جنوب و شرق در حوزه نفوذ انگلیس، و بخشی از مرکز کشور بهعنوان منطقه بیطرف. در چنین شرایطی، تشکیل نیروی نظامی انگلیسی در خاک ایران، نشانهای آشکار از تضعیف حاکمیت ملی بود.
مردم کرمان، فارس و سپس تهران علیه این وضعیت اعتراض کردند. آنان نمیخواستند ایران به کشوری تحتالحمایه انگلیس تبدیل شود. این رویداد یکی از نمونههای مهم مقاومت افکار عمومی ایران در برابر نفوذ مستقیم قدرتهای خارجی بود.
اعلام جرم احمد دهقان علیه قوامالسلطنه
در اردیبهشت ۱۳۲۷، احمد دهقان، نماینده مجلس و ناشر مجله «تهران مصور»، علیه قوامالسلطنه به دادستان تهران اعلام جرم کرد.
او با ارائه اسناد و مدارک، قوام را به خیانت به وطن متهم کرد و مدعی شد که او عامل دولت بیگانه، بهویژه بریتانیا، است و بر اساس خواست آن دولت به قدرت میرسد یا کنار میرود.
احمد دهقان در خرداد ۱۳۲۹ به قتل رسید. گفته شد قاتل او از کارکنان سابق شرکت نفت وابسته به انگلستان بوده است. این پرونده یکی از نمونههای پرابهام پیوند سیاست، رسانه، نفت و نفوذ خارجی در تاریخ معاصر ایران است.
حکم اعدام شاه، فرح و شماری از مقامهای پیشین از سوی خلخالی
در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۸، شیخ صادق خلخالی، رئیس وقت دادگاههای انقلاب، در یک مصاحبه مطبوعاتی اعلام کرد که حکم اعدام شاه، فرح، اشرف پهلوی، غلامرضا پهلوی، شریفامامی، اردشیر زاهدی، شعبان جعفری، سپهبد اویسی و پالیزبان را صادر کرده است.
او گفت هر ایرانی که این افراد را بکشد، عامل اجرای حکم دادگاه محسوب میشود. این سخنان در صفحه نخست روزنامههای آن زمان بازتاب یافت.
خلخالی همچنین مدعی شد امیرعباس هویدا پیشنهاد داده بود یک میلیون دلار بپردازد تا اجرای حکم اعدام او دو ماه به تأخیر بیفتد؛ زمانی که به گفته او میخواست برای دولت موقت مهدی بازرگان مطالب و اندرزهایی بنویسد. مهدی بازرگان از مخالفان اعدام هویدا بود.
این مصاحبه یکی از نمونههای آشکار فضای انقلابی، خشونت قضایی و غلبه منطق انتقام بر دادرسی قانونی در ماههای نخست پس از انقلاب ۱۳۵۷ بود.
اخراج خبرنگار خبرگزاری آلمان از ایران
در سال ۱۳۵۹، جمهوری اسلامی ایران «مارتین بندل»، نماینده خبرگزاری آلمان در تهران، را به تحریف خبر و ارسال گزارشهای غرضآلود متهم کرد و دستور اخراج او را داد.
در اعلامیه رسمی گفته شد که وظیفه خبرنگار خارجی، جمعآوری و ارسال واقعیتهاست، نه انتشار مطالب تحریکآمیز یا جانبدارانه. این رویداد نمونهای از تنش میان حکومت تازهتأسیس جمهوری اسلامی و رسانههای خارجی در نخستین سالهای پس از انقلاب بود.
ادیان و روحانیون
پاپ اینوسنت چهارم و مجوز شکنجه
در ۱۵ می ۱۲۵۲، پاپ اینوسنت چهارم فرمانی صادر کرد که بر اساس آن، شکنجه کسانی که منکر وجود خدا شناخته میشدند، مجاز دانسته شد.
این فرمان در عمل به ابزاری برای سرکوب مخالفان دینی و فکری تبدیل شد. کافی بود فردی به بیدینی یا انحراف عقیدتی متهم شود تا شکنجه او توجیه گردد.
این رخداد یکی از نمونههای تاریخی استفاده از دین برای مشروعیت دادن به خشونت، شکنجه و سرکوب است.
صنایع و فنون
ثبت اختراع نخستین تیربار
در ۱۵ می ۱۷۱۸، جیمز پاکل، مخترع انگلیسی، تفنگ خودکار خود را در لندن ثبت کرد. این سلاح که به «پاکل گان» معروف شد، میتوانست ۹ گلوله پیاپی شلیک کند و سپس دوباره نیاز به فشنگگذاری داشت.
اگرچه این سلاح سنگین بود و بیشتر در کشتیها کاربرد داشت، اما یکی از نخستین گامها در مسیر ساخت تیربارهای جدید بهشمار میرود.
بعدها در سال ۱۸۶۱، ریچارد گاتلینگ تیربار پیشرفتهتری ساخت. در سال ۱۸۸۳ نیز هیرام ماکسیم تیرباری طراحی کرد که شباهت بیشتری به تیربارهای امروزی داشت.
از نگاه تاریخی، برتری در فناوری نظامی همواره یکی از پایههای قدرت کشورها بوده است؛ از ابزارهای مکانیکی دوران باستان تا سلاحهای خودکار قرن بیستم.
ادبیات
زادروز میخائیل بولگاکف
میخائیل بولگاکف، نویسنده بزرگ روس، در ۱۵ می ۱۸۹۱ به دنیا آمد. او در رشته پزشکی تحصیل کرد، اما علاقه اصلیاش نویسندگی بود و پس از دانشگاه به داستاننویسی روی آورد.
معروفترین اثر او رمان «مرشد و مارگاریتا» است؛ اثری که در قالب داستان، واقعیتهای سیاسی، اجتماعی و اخلاقی جامعه را بازتاب میدهد.
بولگاکف معتقد بود داستان میتواند حقیقت را به زبانی مؤثرتر از گزارش مستقیم بیان کند. او همچنین باور داشت رسانهها باید نویسندگان، هنرمندان و اندیشمندان را به جامعه معرفی کنند و در میان آنان، کسانی را برجسته سازند که استعداد و انسانیت بیشتری دارند.
رسانهها
پایان اعتبار مطلق عکس بهعنوان سند
در ۱۲ می ۲۰۰۴، شبکه سیبیاس در برنامه «۶۰ دقیقه ۲» گزارشی پخش کرد و هشدار داد که با گسترش نرمافزارهای ویرایش تصویر، عکسها دیگر مانند گذشته نمیتوانند بهتنهایی سند قطعی واقعیت باشند.
در این برنامه نمونهای از عکسی نشان داده شد که در آن، نوشته روی پلاکارد چند نوجوان عراقی تغییر داده شده بود تا نشان دهد آنان از نظامیان آمریکایی استقبال کردهاند.
پیش از رواج ویرایش دیجیتال، عکسها معمولاً «سند تصویری» بهشمار میرفتند، اما پس از گسترش فناوریهای دیجیتال، امکان دستکاری تصویر، تشخیص حقیقت را دشوارتر کرد.
این موضوع امروز نیز اهمیت بیشتری یافته است؛ زیرا با گسترش هوش مصنوعی و تولید تصاویر جعلی، مسئولیت رسانهها در راستیآزمایی چند برابر شده است.
جهان
سناتورهای آمریکایی و عکسهای شکنجه در ابوغریب
در ۱۳ می ۲۰۰۴، سناتورهای آمریکایی در جلسهای پشت درهای بسته، حدود ۱۸۰۰ عکس از شکنجه زندانیان عراقی را مشاهده کردند.
پس از آن، برخی سناتورها به رسانهها گفتند باورشان نمیشد چنین رفتارهایی از سوی نیروهای آمریکایی انجام شده باشد. تصاویر منتشرشده از زندان ابوغریب، اعتبار اخلاقی آمریکا را در جهان بهشدت آسیب زد.
لیندی اینگلند، نظامی زن آمریکایی که عکس او در حال کشیدن یک زندانی عراقی با طناب منتشر شده بود، گفت که این رفتارها به دستور مقامهای بالاتر انجام میشد و هدف آن شکستن روحیه زندانیان پیش از بازجویی بود.
پرونده ابوغریب یکی از روشنترین نمونههای تضاد میان ادعای دموکراسی و رفتار واقعی قدرتهای اشغالگر در میدان جنگ است.
شکنجه یک سرهنگ پلیس افغانستان
در ۱۴ می ۲۰۰۴، همزمان با انتشار تصاویر شکنجه زندانیان عراقی، رسانههای آمریکایی از جمله نیویورک تایمز گزارشهایی درباره شکنجه یک سرهنگ پلیس افغانستان منتشر کردند.
او گفته بود در طول ۴۰ روز بازداشت، بهشدت شکنجه شده، از خواب محروم مانده و در شرایط تحقیرآمیز از او عکس گرفته شده است.
این گزارش نشان میداد که مسئله شکنجه محدود به عراق نبود و در افغانستان نیز موارد مشابهی رخ داده بود. چنین پروندههایی بار دیگر مسئله مسئولیت حقوقی نیروهای خارجی در کشورهای اشغالشده را به میان آورد.
دستور اخراج خبرنگار نیویورک تایمز از برزیل
در ماه می ۲۰۰۴، لولا دا سیلوا، رئیسجمهور وقت برزیل، دستور داد لاری روتر، خبرنگار نیویورک تایمز، از برزیل اخراج شود.
علت این دستور، گزارشی بود که در آن ادعا شده بود لولا در مصرف الکل افراط میکند و این موضوع ممکن است بر وظایف او اثر بگذارد. دولت برزیل این گزارش را بیاساس و غیرحرفهای دانست.
خبرنگار نیویورک تایمز به دیوان عالی برزیل شکایت کرد و اجرای دستور اخراج موقتاً متوقف شد. چند روز بعد، او نامهای به رئیسجمهور برزیل نوشت و توضیح داد که قصد تخریب چهره او را نداشته است. لولا این توضیح را پذیرفت و دستور اخراج لغو شد.
این رویداد نمونهای از تنش میان آزادی رسانه، مسئولیت حرفهای خبرنگار و حق دولتها برای دفاع از حیثیت مقامهای رسمی بود.
فساد اداری، اینترپل و استرداد مقامهای فاسد
در ۱۵ می ۲۰۱۰، پلیس دوبی به درخواست اینترپل، جیمز ایبوری، فرماندار پیشین ایالت دلتای نیجریه، را بازداشت کرد.
او به سوءاستفاده مالی، فساد اداری، حسابسازی و انتقال پولهای غیرقانونی متهم بود. دولت بریتانیا نیز او را به پولشویی و انتقال میلیونها دلار پول حاصل از فساد به لندن متهم کرده بود.
این پرونده نشان داد که در جهان جدید، فرار از پیگرد قضایی برای مقامهای فاسد دشوارتر شده است. اینترنتی شدن اسناد، قوانین آزادی اطلاعات، همکاری پلیس بینالملل و پیگیری رسانهها، امکان پنهانکاری را کاهش داده است.
تیراندازی به ژنرال مخالف دولت در تایلند
در ۱۳ می ۲۰۱۰، در جریان تظاهرات معروف به اعتراضات «پیراهنسرخها» در تایلند، ژنرال کاتیا سواسدیپول هدف گلوله تکتیرانداز قرار گرفت.
او از مخالفان دولت بود و از معترضان حمایت میکرد. سواسدیپول، که نویسنده و نظامی شناختهشدهای بود، نخستوزیر وقت را دیکتاتور و پارلمان را نهادی بینماینده واقعی مردم میدانست.
او هنگام پاسخ دادن به پرسش خبرنگار نیویورک تایمز هدف گلوله قرار گرفت. این حادثه اعتراضات تایلند را وارد مرحلهای خشونتآمیزتر کرد.
هزینه یک تریلیون دلاری جنگهای آمریکا در عراق و افغانستان
در ۱۳ می ۲۰۱۰، با تصویب بودجهای تازه در کنگره آمریکا، مجموع هزینههای نظامی واشینگتن در عراق و افغانستان از مرز یک تریلیون دلار گذشت.
این رقم نشاندهنده هزینه سنگین جنگهای طولانیمدت برای حتی قدرتمندترین اقتصاد جهان بود. آمریکا بعدها نیروهای رزمی خود را از عراق خارج کرد، اما پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی این جنگها همچنان ادامه یافت.
اختیارات تازه برای نظارت بر بازار اوراق بهادار آمریکا
در ۱۳ می ۲۰۱۰، سنای آمریکا به کمیسیون بورس و اوراق بهادار این کشور اختیارات بیشتری برای نظارت بر بازار اوراق قرضه و اوراق بهادار داد.
این تصمیم پس از بحرانهای مالی و سقوط ناگهانی شاخصهای بورس گرفته شد. هدف آن، جلوگیری از سوءاستفادههای مالی، تقلب در بازار سرمایه و کنترل بهتر ابزارهای مالی پیچیده بود.
اوراق قرضه در اقتصاد مدرن میتواند به دولتها و شرکتها کمک کند بدون چاپ پول و ایجاد تورم، منابع مالی لازم را تأمین کنند؛ اما اگر این بازار بدون نظارت باشد، خود به منبع بحران تبدیل میشود.
محدود شدن ولخرجی مقامهای آمریکایی در سفرهای دولتی
در ۱۳ می ۲۰۱۰، مجلس نمایندگان آمریکا ضوابط تازهای برای سفرهای دولتی تصویب کرد.
بر اساس این ضوابط، مقامها و کارکنان دولت جز در شرایط خاص نمیتوانستند از بلیت فرستکلاس یا بیزینسکلاس استفاده کنند، هدیههای غیرضروری بخرند یا باقیمانده هزینه سفر را برای خود نگه دارند.
این قانون نمونهای از تلاش برای کنترل هزینههای عمومی و جلوگیری از سوءاستفاده مقامهای دولتی از منابع عمومی بود.
اختلاف بر سر تاریخ پایان جنگ جهانی دوم در خبرگزاری پارس
در ۱۸ اردیبهشت ۱۳۴۴، همزمان با بیستمین سالروز پایان جنگ جهانی دوم در اروپا، در خبرگزاری پارس بحثی درباره تاریخ دقیق پایان جنگ شکل گرفت.
منابع مختلف، تاریخهای متفاوتی ارائه میدادند: هفتم می، روز امضای تسلیمنامه آلمان در مقر آیزنهاور؛ هشتم می، روز اعلام پایان جنگ در اروپا از سوی چرچیل؛ و نهم می، روزی که تسلیم آلمان در برابر شوروی رسمیت یافت و روسها آن را «روز پیروزی» نامیدند.
این اختلاف نشان میدهد که حتی یک رویداد تاریخی واحد، بسته به روایت سیاسی، منبع و زاویه نگاه، میتواند چند تاریخ و چند معنا پیدا کند. تاریخ فقط ثبت واقعه نیست؛ میدان رقابت روایتها نیز هست.
جمعبندی تحلیلی
رویدادهای ۱۵ می چند محور مهم را برجسته میکنند.
نخست، تاریخ ایران نشان میدهد که قدرتهای خارجی همواره کوشیدهاند از ضعف دولت مرکزی، اختلافات داخلی و بحرانهای منطقهای برای نفوذ در ایران استفاده کنند؛ از هیأت فرانسوی در اصفهان تا سیاست انگلیس درباره اس.پی.آر و وثوقالدوله.
دوم، پس از انقلاب ۱۳۵۷، منطق انقلابی در بسیاری از موارد جای دادرسی عادلانه، قانونگرایی و سنجش حقوقی را گرفت. سخنان خلخالی درباره احکام اعدام نمونهای روشن از این فضای پرتنش است.
سوم، در جهان معاصر، پروندههایی مانند ابوغریب، شکنجه در افغانستان، فساد مالی مقامهای نیجریه و هزینههای جنگ عراق و افغانستان نشان میدهند که قدرت بدون نظارت، حتی اگر با شعار دموکراسی یا امنیت همراه باشد، میتواند به فساد، خشونت و بحران اخلاقی منجر شود.
نکته کلیدی:
تاریخ ۱۵ می نشان میدهد که دولت مقتدر بدون قانون، رسانه حرفهای بدون اخلاق، و قدرت نظامی بدون پاسخگویی، همگی میتوانند به بحران تبدیل شوند. پایداری ملتها در گرو ترکیب استقلال، عقلانیت، شفافیت و حافظه تاریخی است.
ساموئل (پیمان) سلاحی
Loading...
