امروز در ایران و جهان چه گذشت ۱۴ می / ۲۴ اردیبهشت

نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ

ایران

درگذشت شاه طهماسب صفوی؛ انتقال گرجی‌ها به ایران و شکل‌گیری حرمسرا

شاه طهماسب یکم، دومین پادشاه صفوی، در ۱۴ می ۱۵۷۶ میلادی پس از ۵۲ سال سلطنت و ۶۲ سال زندگی در قزوین درگذشت و در مشهد به خاک سپرده شد. او تنها ده سال داشت که پس از مرگ پدرش، شاه اسماعیل یکم، بر تخت نشست. پیروان صفوی او را «مرشد کامل» می‌خواندند.

خردسال بودن شاه طهماسب باعث شد قزلباش‌ها، یعنی نیروی نظامی اصلی صفویان، در امور کشور نفوذ بیشتری پیدا کنند. این دخالت‌ها تا زمان شاه عباس یکم ادامه یافت؛ زمانی که او با ایجاد ارتش ملی کوشید قدرت قزلباش‌ها را مهار کند.

شاه طهماسب برای کاهش قدرت قزلباش‌ها و دور کردن آنان از مرکز تصمیم‌گیری، هزاران نفر از قفقاز، به‌ویژه گرجستان، را به داخل ایران آورد. از آن پس، گرجی‌ها در ساختار دربار و حکومت صفوی نقش مهمی پیدا کردند. با این حال، ضعف مدیریتی برخی از آنان در دوره‌های بعد، از عوامل فرسایش صفویان و شورش قندهاری‌ها دانسته شده است.

در دوره شاه طهماسب، استفاده گسترده از زنان گرجی در حرمسرا نیز آغاز شد و این الگو تا پایان دوره قاجار ادامه یافت. شاه طهماسب همچنین در برابر عثمانی کوتاه آمد و در قرارداد آماسیه، بخش‌هایی از قفقاز غربی و بغداد را به عثمانی واگذار کرد. در مقابل، دولت عثمانی اجازه زیارت حج را به شیعیان ایرانی داد. این قرارداد تنها حدود ۳۰ سال دوام آورد.

احمدشاه درانی و ضمیمه شدن پنجاب به قلمرو او

احمدخان ابدالی، مشهور به احمدشاه درانی، که پیش‌تر از فرماندهان ارتش ایران در دوره نادرشاه بود، پس از کشته شدن نادرشاه به قندهار بازگشت و اعلام استقلال کرد. او در ۱۶ می ۱۷۵۷، پس از تصرف دهلی، پنجاب را نیز به قلمرو خود افزود.

احمدشاه درانی در هرات به دنیا آمده بود و در لشکرکشی نادرشاه به هند حضور داشت. پس از مرگ نادر، او توانست پایه‌های حکومتی مستقل را در قندهار بنا کند.

جانشینان احمدشاه درانی بعدها با انگلیسی‌ها دچار تنش شدند. این کشمکش‌ها در نهایت به کشیده شدن خط مرزی دوراند میان افغانستان و هند بریتانیا انجامید؛ خطی که قبایل پشتون را میان افغانستان و پاکستان امروزی تقسیم کرد.

این تقسیم‌بندی هنوز هم یکی از ریشه‌های بحران در منطقه پشتون‌نشین پاکستان و افغانستان است. برخی جریان‌های پشتون در دوره‌های مختلف خواهان ایجاد کشوری مستقل به نام پشتونستان بوده‌اند.

دینشاه پارسی و تأسیس حزب کنگره هند

حزب کنگره هند در ماه می ۱۸۸۵ تأسیس شد؛ حزبی که بعدها پرچم اصلی جنبش استقلال هند را برافراشت و پس از استقلال نیز سال‌ها حزب حاکم هند بود.

یکی از چهره‌های مهم در تأسیس این حزب، دینشاه پارسی، زرتشتی ایرانی‌تبار بود. فیروزشاه مهتا، پارسی دیگر، نیز در شکل‌گیری و حمایت مالی از این حزب نقش داشت.

پارسیان هند، یعنی زرتشتیان ایرانی‌تباری که پس از سقوط ایران به دست عرب‌ها به هند مهاجرت کرده بودند، در توسعه اقتصادی، صنعتی، فرهنگی و سیاسی هند نقش بزرگی داشتند. حتی پیروز گاندی، همسر ایندیرا گاندی، از خانواده‌های پارسی بود و نام خانوادگی گاندی در این شاخه با مهاتما گاندی ارتباط خانوادگی نداشت.

نقش پارسیان در تاریخ هند، نمونه‌ای مهم از نفوذ فرهنگی و سیاسی ایرانی‌تباران در بیرون از مرزهای ایران است.

اطمینان دولت ترومن به مصدق درباره مسئله نفت

در ۱۴ می ۱۹۵۲ / ۲۴ اردیبهشت ۱۳۳۱، دولت آمریکا هنری آلفرد بایرود، معاون وزارت خارجه در امور خاورمیانه و آسیای جنوبی، را برای مذاکره با دکتر محمد مصدق به ایران فرستاد.

روزنامه‌های تهران نوشتند که بایرود از طرف هری ترومن، رئیس‌جمهور آمریکا، به مصدق اطمینان داده است که واشینگتن در مسئله نفت، تحت تأثیر فشارها و تبلیغات لندن قرار نخواهد گرفت.

مصدق پس از گفت‌وگو با بایرود اعلام کرد که نفت یک کالا است و ایران آن را به هر خریدار واقعی خواهد فروخت. او همچنین دادگاه بین‌المللی لاهه را برای رسیدگی به ملی‌شدن نفت صالح نمی‌دانست؛ زیرا ملی‌کردن نفت را موضوعی داخلی و برخاسته از اراده ملت ایران می‌دانست.

با این حال، مصدق تصمیم گرفت به لاهه برود تا از تریبون دادگاه برای دفاع از حقوق ملت ایران استفاده کند. چند روز بعد، کشتی رزماری برای حمل نفت ایران وارد بندر شد، اما در مسیر اروپا، نیروی دریایی بریتانیا آن را توقیف کرد و محموله نفت را در عدن تخلیه کرد. از اینجا، تحریم نفتی ایران وارد مرحله سخت‌تری شد.

مظفر بقایی و پرونده قتل ژنرال افشارطوس

در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۳۲، وزیر دادگستری وقت از مجلس شورای ملی خواست که مصونیت پارلمانی دکتر مظفر بقایی را لغو کند تا امکان تعقیب قضایی او در پرونده ربودن و قتل ژنرال محمود افشارطوس، رئیس شهربانی کل کشور، فراهم شود.

افشارطوس از سوی دکتر مصدق به ریاست شهربانی منصوب شده بود و ربودن و قتل او با هدف تضعیف دولت مصدق انجام شد. پس از کودتای ۲۸ مرداد، این پرونده بسته شد و برای برخی متهمان منع تعقیب صادر گردید.

قتل افشارطوس یکی از پرونده‌های تاریک تاریخ سیاسی ایران در آستانه کودتای ۱۳۳۲ است؛ پرونده‌ای که نشان می‌دهد جنگ قدرت چگونه می‌تواند به حذف فیزیکی مقام‌های دولتی و امنیتی منجر شود.

هنر و سینما

درگذشت پارسادانیان؛ پرویز یاحقی ارمنی

پارسادانیان، ویولنیست و آهنگساز ارمنی، در ۱۴ می ۱۹۹۷ درگذشت. او به دلیل شباهت ظرافت و توانایی هنری‌اش با پرویز یاحقی، گاه «پرویز یاحقی ارمنی» نامیده می‌شد.

او در مسکو آموزش موسیقی دیده بود و از خود آثار فراوانی در قالب آهنگ و سمفونی برجای گذاشت. پارسادانیان در ۱۴ می ۱۹۲۵ به دنیا آمده بود و درست در ماه تولد خود، در ۷۲ سالگی درگذشت.

ریتا هیورث؛ ستاره‌ای با زندگی پرتلاطم

ریتا هیورث، بازیگر مشهور سینمای آمریکا، در ۱۴ می ۱۹۸۷ در ۶۸ سالگی بر اثر بیماری آلزایمر درگذشت. او از سال ۱۹۳۷ تا ۱۹۷۳ در سینما فعال بود و در ده‌ها فیلم بازی کرد.

ریتا با علی‌خان محلاتی، فرزند آقاخان سوم و از خانواده‌ای ایرانی‌تبار، ازدواج کرد و از او دختری به نام یاسمین داشت. این ازدواج چهار سال دوام آورد و پس از جدایی، اختلاف‌های حقوقی و خانوادگی زیادی به دنبال داشت.

در سال‌های پایانی عمر، ریتا به آلزایمر مبتلا شد. دخترش یاسمین از او مراقبت کرد و همین تجربه باعث شد موضوع حمایت از بیماران آلزایمر و خانواده‌های آنان بیشتر مورد توجه قرار گیرد.

زندگی ریتا هیورث، نمونه‌ای از فشار روانی شهرت، ازدواج‌های نامتناسب، آسیب‌های عاطفی و تنهایی ستارگان سینماست.

ادبیات و اندیشه

درگذشت نارایان؛ چخوف هند

راسی‌پورام نارایان، داستان‌نویس بزرگ هندی، در ۱۴ می ۲۰۰۱ در ۹۴ سالگی درگذشت. او را به دلیل سبک ساده، انسانی و اجتماعی آثارش، «چخوف هند» نامیده‌اند.

نارایان مسائل جامعه هند را در قالب داستان کوتاه روایت می‌کرد. او باور داشت نویسنده باید به مردم کمک کند تا وارد بحران‌های نادرست نشوند و زندگی کوتاه خود را تباه نکنند.

آثار او مانند «در انتظار مهاتما»، «اتاق تاریک»، «سوامی و دوستانش» و «روزهای مالگودی» هم واقعیت اجتماعی هند را بازتاب می‌داد و هم به مخاطب درس زندگی می‌آموخت.

نارایان معتقد بود داستان کوتاه، نمایشنامه، شعر و سینما می‌توانند بهتر از نصیحت مستقیم، جامعه را اصلاح کنند. او بعدها نماینده پارلمان هند شد، اما گفته بود تنها برای جلوگیری از تصویب طرح‌های زیان‌آور به پارلمان رفته است.

دموکراسی

انتخابات هند در سال ۲۰۰۴؛ معجزه صندوق رأی

در ۱۴ می ۲۰۰۴، بسیاری از روزنامه‌های جهان نوشتند: «دموکراسی بار دیگر در هند معجزه کرد.»

در انتخابات آن سال، اکثریت رأی‌دهندگان دولت واجپایی را کنار زدند. این رأی، پاسخی به خصوصی‌سازی گسترده، رشد سرمایه‌داری بی‌مهار، قدرت گرفتن هندوهای افراطی و نزدیکی بیش از اندازه به بلوک غرب بود.

مردم هند بار دیگر حزب کنگره و خانواده نهرو را به قدرت بازگرداندند. حزب کنگره با حمایت احزاب چپ و کمونیست توانست حکومت را در دست بگیرد.

نکته مهم در دموکراسی هند این است که برخلاف بسیاری از کشورها، طبقات فرودست و زحمتکش نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخابات دارند. در این انتخابات نیز همین طبقات، با استفاده از صندوق رأی، مسیر سیاسی کشور را تغییر دادند.

دانش

کاشف راه تشخیص بیماری سل

دکتر کلمنس فون پیرکه، دانشمند اتریشی، در ۱۴ می ۱۸۷۴ به دنیا آمد. او روش تشخیص بیماری سل از راه آزمایش پوست را کشف کرد.

عامل بیماری سل پیش‌تر توسط دکتر رابرت کخ، دانشمند آلمانی، شناسایی شده بود. کشف روش تشخیص سل، در کنترل و درمان این بیماری نقش مهمی داشت؛ زیرا سل در گذشته یکی از مرگبارترین بیماری‌های جهان بود.

تاریخ‌نگاری و رسانه

نگاهی به صفحه اول روزنامه اطلاعات در ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۷

شماره ۲۳ اردیبهشت ۱۳۵۷ روزنامه اطلاعات، بخشی از فضای سیاسی و اجتماعی ایران در ماه‌های پایانی حکومت پهلوی دوم را نشان می‌دهد. مرور چنین اسناد مطبوعاتی برای تاریخ‌نگاری اهمیت دارد، زیرا روزنامه‌ها فقط خبر روز نیستند؛ بلکه آینه فضای ذهنی، سیاسی و اجتماعی یک دوره‌اند.

منصور رهبانی؛ روزنامه‌نگاری از ۱۱ سالگی

منصور رهبانی، روزنامه‌نگار ایرانی، در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۲۴ به دنیا آمد. او از ۱۱ سالگی وارد کار روزنامه‌نگاری شد و ابتدا برای مجله‌های «آسیای جوان» و «اطلاعات کودکان» خبرهای مربوط به مدارس، هنر و ورزش دانش‌آموزان را تهیه می‌کرد.

رهبانی در ۱۹ سالگی وارد تحریریه روزنامه اطلاعات شد و سپس در روزنامه آیندگان به معاونت سردبیری رسید. او بعدها با روزنامه‌های مردم و رستاخیز همکاری کرد.

پس از انقلاب، رهبانی روزنامه «بامداد» را منتشر کرد که در مدت کوتاهی به یکی از روزنامه‌های پرخواننده تبدیل شد، اما در تیر ۱۳۵۹ تعطیل گردید.

رهبانی از روزنامه‌نگارانی بود که خبر را تبلیغ نمی‌دانست. او معتقد بود روزنامه‌نگار نباید ابزار روابط عمومی باشد، بلکه باید به نیاز واقعی مخاطب و منفعت عمومی توجه کند.

جهان

آغاز ساخت نخستین قرارگاه دائمی انگلیسی‌ها در آمریکای شمالی

در ۱۴ می ۱۶۰۷، مهاجران انگلیسی ساخت نخستین قرارگاه دائمی خود در آمریکای شمالی را در جیمزتاون ویرجینیا آغاز کردند. این گروه با سه کشتی از انگلستان آمده بودند و پس از رسیدن به سواحل ویرجینیا، محلی را انتخاب کردند که از نظر دفاعی مناسب بود.

این مهاجران شهرک خود را به نام جیمز اول، پادشاه انگلستان، «جیمزتاون» نامیدند. منطقه گسترده‌تر نیز به نام الیزابت اول، ملکه باکره انگلستان، «ویرجینیا» نام گرفت.

ورود انگلیسی‌ها به آمریکای شمالی، آغاز روندی بود که بعدها به ایجاد ۱۳ مستعمره، انقلاب آمریکا و تشکیل ایالات متحده انجامید. اما این روند برای بومیان آمریکا به معنای جنگ، کوچ اجباری، از دست دادن سرزمین و انتقال به مناطق محصور بود.

قتل هانری چهارم؛ پادشاهی که آزادی مذهب داد

در ۱۴ می ۱۶۱۰، هانری چهارم، پادشاه فرانسه، به دست یک کاتولیک متعصب به نام فرانسوا راویلاک کشته شد.

هانری چهارم پیش‌تر فرمان نانت را امضا کرده بود؛ فرمانی که به پروتستان‌ها در فرانسه آزادی مذهبی می‌داد و تلاش می‌کرد جنگ‌های مذهبی را پایان دهد.

قتل او نشان داد که حتی اصلاحات عقلانی و سیاست مدارا نیز می‌تواند با خشونت افراط‌گرایان مذهبی روبه‌رو شود.

زایمان دختر پنج ساله در پرو

در ۱۴ می ۱۹۳۹، لینا مدینا، دختر پنج سال و هشت ماهه اهل پرو، با عمل سزارین پسری سالم به دنیا آورد. این رویداد یکی از نادرترین و بحث‌برانگیزترین موارد ثبت‌شده در تاریخ پزشکی است.

خانواده او ابتدا تصور می‌کردند که برآمدگی شکم او ناشی از تومور یا کیست است، اما پزشکان متوجه بارداری او شدند. این حادثه بعدها باعث شد خانواده‌ها نسبت به حفاظت از کودکان و خطر سوءاستفاده جنسی حساس‌تر شوند.

پیمان ورشو و شدت گرفتن جنگ سرد

در ۱۴ می ۱۹۵۵، اتحاد شوروی و هفت کشور سوسیالیستی اروپایی پیمان ورشو را امضا کردند. این پیمان در واکنش به پیوستن آلمان غربی به ناتو شکل گرفت.

بر اساس پیمان ورشو، حمله به یک عضو، حمله به همه اعضا تلقی می‌شد. اعضای اولیه آن شامل اتحاد شوروی، لهستان، آلمان شرقی، چکسلواکی، مجارستان، آلبانی، بلغارستان و رومانی بودند.

در سال ۱۹۹۱، پیمان ورشو منحل شد. اما ناتو برخلاف انتظار برخی رهبران شوروی، نه‌تنها منحل نشد، بلکه به سمت شرق گسترش یافت و بسیاری از کشورهای سابق بلوک شرق را به عضویت خود درآورد.

فروپاشی پیمان ورشو و سپس فروپاشی اتحاد شوروی هنوز هم یکی از مهم‌ترین پرسش‌های تاریخ معاصر است؛ به‌ویژه از این جهت که این تحول بدون جنگ مستقیم و بدون شورش بزرگ داخلی رخ داد.

سوءقصد به پاپ ژان پل دوم

در ۱۳ می ۱۹۸۱، پاپ ژان پل دوم در میدان سن‌پترز واتیکان هدف گلوله قرار گرفت. ضارب، جوانی ترک‌تبار به نام محمدعلی آغجا بود که پیش‌تر نیز در ترور یک روزنامه‌نگار در ترکیه نقش داشت.

پاپ زخمی شد اما زنده ماند. سال‌ها بعد، او در زندان با ضارب خود دیدار کرد و او را بخشید. این حادثه یکی از مهم‌ترین سوءقصدهای سیاسی ـ مذهبی قرن بیستم بود.

نقد ساختار سازمان ملل

در ماه می ۲۰۰۵، هم‌زمان با نزدیک شدن به شصتمین سالگرد تأسیس سازمان ملل، بحث‌هایی درباره ضرورت اصلاح ساختار این سازمان مطرح شد.

منتقدان می‌گفتند تا زمانی که سازمان ملل بیشتر «سازمان دولت‌ها» باشد تا «سازمان ملت‌ها»، و تا وقتی پنج قدرت بزرگ حق وتو داشته باشند، این نهاد نمی‌تواند نقش مؤثری در حل بحران‌های جهانی ایفا کند.

نمونه‌هایی مانند جنگ کره، جنگ ویتنام، جنگ ایران و عراق، جنگ‌های یوگوسلاوی، افغانستان، عراق، لیبی و سوریه نشان داده‌اند که سازمان ملل در بسیاری از موارد نتوانسته از جنگ جلوگیری کند.

پیشنهاد اصلی منتقدان این بود که مجمع عمومی سازمان ملل باید قدرت بیشتری داشته باشد، حق وتو محدود یا حذف شود و این سازمان در حوزه‌هایی مانند حقوق بشر، مبارزه با فساد، نظارت بر انتخابات، فقرزدایی و دادگاه‌های بین‌المللی نقش جدی‌تری ایفا کند.

یک میلیون بی‌سواد زیر ۳۰ سال در ایران

در فروردین ۱۳۸۵، روزنامه همشهری گزارشی منتشر کرد که بر اساس آن، ایران حدود یک میلیون بی‌سواد در گروه سنی ۹ تا ۲۹ سال داشت.

این خبر در شرایطی منتشر شد که دهه‌ها از تصویب قانون آموزش اجباری و رایگان در ایران می‌گذشت. تصویر منتشرشده از یک کلاس سوادآموزی در مازندران نیز نشان می‌داد که بخشی از فضاهای آموزشی کشور هنوز بسیار ابتدایی و فرسوده است.

این گزارش پرسش مهمی را مطرح می‌کرد: درآمد نفتی کشور چگونه هزینه شده است که هنوز بخشی از نسل جوان از حداقل سواد محروم مانده و برخی کلاس‌های آموزشی در چنین شرایطی برگزار می‌شوند؟

برخی دیگر از رویدادهای ۱۴ می

در سال ۱۲۶۵، بر اساس برخی منابع، دانته، شاعر بزرگ ایتالیایی و نویسنده «کمدی الهی»، به دنیا آمد. او از پیشگامان نوشتن به زبان مردم عادی به جای لاتین کلاسیک بود و در شکل‌گیری زبان و هویت ملی ایتالیا نقش داشت.

در سال ۱۶۰۸، ایالت‌های پروتستان آلمان برای دفاع در برابر دولت‌های کاتولیک، اتحادیه‌ای میان خود تشکیل دادند.

در سال ۱۷۷۱، رابرت اوون، نظریه‌پرداز سوسیالیسم تعاونی، در ویلز به دنیا آمد. او معتقد بود محیط اجتماعی و اقتصادی در شکل‌گیری شخصیت انسان نقش اساسی دارد.

در سال ۱۸۷۹، در چارچوب سیاست‌های استعماری بریتانیا، صدها هندی به جزیره فیجی منتقل شدند. بعدها جمعیت هندی‌تباران در فیجی به بخش مهمی از جامعه این کشور تبدیل شد.

در سال ۱۹۴۰، هلند پس از بمباران شدید روتردام توسط نیروی هوایی آلمان نازی تسلیم شد.

در سال ۱۹۴۸، اسرائیل اعلام استقلال کرد و از روز بعد جنگ میان دولت‌های عربی و اسرائیل آغاز شد؛ جنگی که پیامدهای آن هنوز ادامه دارد.

در سال ۲۰۱۹، دوریس دی، بازیگر و خواننده مشهور آمریکایی، در ۹۷ سالگی درگذشت.

در سال ۲۰۲۱، خودروی مریخ‌نورد چین به نام ژورونگ بر سطح مریخ فرود آمد.

در سال ۲۰۲۴، نتیپورن سانسانگخوم، فعال سیاسی تایلندی معروف به «بانگ»، در ۲۸ سالگی درگذشت. او از منتقدان محدودیت‌های سیاسی و اختیارات گسترده پادشاه در تایلند بود.

جمع‌بندی تحلیلی

رویدادهای ۱۴ می چند خط فکری مهم را نشان می‌دهند. در ایران، از مرگ شاه طهماسب تا مسئله نفت مصدق، از نقش پارسیان هند تا تخریب سواد عمومی، یک پرسش اساسی تکرار می‌شود: دولت چگونه با قدرت، هویت، آموزش، اقتصاد و استقلال ملی برخورد می‌کند؟

شاه طهماسب نمونه‌ای از دولت صفوی است که برای مهار نیروی نظامی داخلی به جابه‌جایی جمعیتی و درباری‌سازی اقوام پناه برد. مصدق نمونه‌ای از سیاستمداری است که مسئله نفت را به موضوع حاکمیت ملی تبدیل کرد. پارسیان هند نیز نشان می‌دهند که هویت ایرانی، حتی در مهاجرت، می‌تواند به نیرویی فرهنگی، اقتصادی و سیاسی تبدیل شود.

در سطح جهانی، از جیمزتاون تا پیمان ورشو، از سازمان ملل تا اسرائیل و مسئله فلسطین، تاریخ نشان می‌دهد که نظم‌های جهانی معمولاً با ادعای صلح، امنیت یا تمدن ساخته می‌شوند، اما در عمل با قدرت، جنگ، جابه‌جایی جمعیت و منافع راهبردی پیوند دارند.

نکته کلیدی:
ملت‌هایی پایدار می‌مانند که هویت تاریخی، آموزش عمومی، استقلال اقتصادی و حساسیت نسبت به تمامیت سرزمینی خود را حفظ کنند؛ زیرا ضعف در هر یک از این چهار حوزه، راه را برای نفوذ خارجی، بحران داخلی و فرسایش ملی باز می‌کند.

ساموئل (پیمان) سلاحی