امروز در ایران و جهان چه گذشت ۱۶ می / ۲۶ اردیبهشت

نویسنده: ساموئل (پیمان) سلاحی
نویسنده و پژوهشگر حوزه سیاست و تاریخ

ایران

نخستین جنگ خیابانی تاریخ بشر در شهر ری

در ۱۶ یا ۱۷ می سال ۳۳۰ پیش از میلاد، نبردی خونین در شهر ری میان نیروهای اسکندر مقدونی و واحدهای نظامی ایران آغاز شد. کالیس‌تنیس، تاریخ‌نگار رسمی اسکندر، این نبرد را به‌صورت جنگی خانه‌به‌خانه و کوچه‌به‌کوچه توصیف کرده است.

نیروهای اسکندر پس از پیروزی در نبرد گوگمل، در نزدیکی اربیل امروز، به تعقیب سپاه ایران پرداختند و پس از عبور از همدان، به ری رسیدند. در این شهر، نیروهای محلی در ارگ مقاومت کردند و سربازان ایرانی که در حال عقب‌نشینی بودند، در کوچه‌ها و خانه‌ها با نیروهای اسکندر جنگیدند.

این نبرد سه روز طول کشید و از آن به‌عنوان یکی از نخستین نمونه‌های جنگ خیابانی در تاریخ بشر یاد شده است. با وجود مقاومت شدید، نیروهای ایرانی در سومین شب ناگهان شهر را ترک کردند و به سوی شهر صددروازه، یعنی دامغان، رفتند. پس از این عقب‌نشینی، ارگ ری نیز سقوط کرد.

در همین دوره، داریوش سوم، آخرین پادشاه هخامنشی، در مسیر عقب‌نشینی کشته شد تا به دست اسکندر نیفتد و تحقیر نشود. بسیاری از مورخان شکست ایران از اسکندر را نتیجه ضعف شخصیت، دودلی و ناتوانی داریوش سوم در تصمیم‌گیری قاطع دانسته‌اند.

این رویداد نشان می‌دهد که در تاریخ ایران، ضعف رهبری سیاسی در بزنگاه‌های نظامی، گاه سرنوشت یک امپراتوری را تغییر داده است.

ناامنی در خراسان بزرگ و پیدایش عنصر تازه در تاریخ ایران

در ماه می سال ۹۶۱ میلادی، خراسان بزرگ دچار ناامنی گسترده شد. علت اصلی، مرگ ناگهانی عبدالملک سامانی بود که بر اثر افتادن از اسب جان باخت. او هفت سال حکومت کرده بود و به دلیل شجاعت و شایستگی، «امیر رشید» لقب داشت.

پس از مرگ او، الپتکین، از فرماندهان ترک‌تبار که پیش‌تر از سوی عبدالملک مقام سپهسالاری و حکومت هرات گرفته بود، دست به تحریک و قدرت‌طلبی زد. الپتکین از ترکان غُز بود که از نواحی شمالی و شرقی سیردریا به فرارود و خراسان آمده بودند و در ساختار نظامی سامانیان جای گرفته بودند.

با روی کار آمدن شاه تازه سامانی، مقام الپتکین گرفته شد و ابومنصور به جای او منصوب گردید. الپتکین پس از برکناری، به غزنه رفت، آنجا را تصرف کرد و مرکز قدرت خود ساخت. این روند بعدها زمینه شکل‌گیری سلسله غزنویان را فراهم کرد.

غزنویان، گرچه ریشه ترک‌تبار داشتند، به‌سرعت ایرانیزه شدند و به زبان و ادبیات فارسی خدمت کردند. مشهورترین سلطان آنان، محمود غزنوی، در ایران شرقی و شمال غرب هند نفوذ گسترده یافت.

این رویداد نشان‌دهنده ورود یک عنصر تازه نظامی و سیاسی به تاریخ ایران است؛ عنصری که هم مسیر قدرت را تغییر داد و هم در گسترش زبان فارسی نقش مهمی ایفا کرد.

شمس آل‌احمد سردبیر روزنامه اطلاعات شد

در ۲۴ اردیبهشت ۱۳۵۹، شمس آل‌احمد به‌عنوان سردبیر روزنامه اطلاعات معرفی شد. روزنامه اطلاعات از شهریور ۱۳۵۸، پس از مصادره و قرار گرفتن زیر نظر بنیاد مستضعفان، با شورای سردبیری منتخب کارکنان تحریریه اداره می‌شد.

در نیمه نخست سال ۱۳۵۹، مدیریت مؤسسه اطلاعات از سوی آیت‌الله خمینی به حجت‌الاسلام محمود دعایی سپرده شد. دعایی از بهار ۱۳۵۹ تا زمان درگذشت خود در خرداد ۱۴۰۱ مدیر مؤسسه اطلاعات و نماینده ولی فقیه در این مجموعه بود. او در این سال‌ها کوشید ماهیت خبری روزنامه اطلاعات را حفظ کند.

اما پیش از این تغییرات، بسیاری از نویسندگان و روزنامه‌نگاران باسابقه مؤسسه اطلاعات با عنوان «منتظر خدمت» از کار کنار گذاشته شده بودند؛ عنوانی که در عمل نوعی اخراج محترمانه بود. برخی از این روزنامه‌نگاران چند دهه سابقه کار داشتند، اما غرامت کامل از دست دادن کار را دریافت نکردند.

هم‌زمان، روزنامه‌نگاران قدیمی کیهان نیز کنار گذاشته شدند، هرچند به برخی از آنان غرامت پرداخت شد. بعدها همین روزنامه‌نگاران برکنارشده در شکل‌گیری و تقویت روزنامه‌هایی مانند همشهری و ایران نقش داشتند.

این رخداد، یکی از نمونه‌های مهم دگرگونی ساختار رسانه‌ای ایران پس از انقلاب و حذف بخشی از سرمایه حرفه‌ای روزنامه‌نگاری کشور بود.

اندیشه

اندرز دکتر تئودور تیلور؛ پیری را فراموش نکنید

دکتر تئودور تیلور، فیزیک‌دان آمریکایی و از طراحان بمب‌های اتمی کوچک، گلوله اتمی توپ، مین اتمی و موتورهای اتمی برای سفینه‌های فضایی، در سال‌های پایانی عمر خود در خانه سالمندان درگذشت.

او دهه‌ها در آزمایشگاه ملی اتمی آمریکا در لاس‌آلاموس فعالیت کرده بود و از چهره‌های برجسته فناوری هسته‌ای به‌شمار می‌رفت. با این حال، پایان زندگی‌اش با تنهایی و وابستگی به مراقبت‌های خانه سالمندان همراه شد.

تیلور در سال‌های پایانی عمر به دیگران توصیه می‌کرد از جوانی برای دوران پیری برنامه‌ریزی کنند. او می‌گفت انسان نباید دوران ناتوانی، تنهایی و نیاز به مراقبت را فراموش کند.

زندگی او نشان می‌دهد که حتی دانشمندان بزرگ و افراد موفق نیز اگر برای دوران سالمندی، روابط انسانی و حمایت اجتماعی برنامه نداشته باشند، ممکن است با تنهایی و فرسودگی روبه‌رو شوند.

ورزش

نخستین زن بر فراز اورست

در ۱۶ می ۱۹۷۵، جونکو تابی، کوهنورد ژاپنی، نخستین زنی شد که به قله اورست رسید. نام او برای همیشه در تاریخ کوهنوردی ثبت شد.

قله اورست در رشته‌کوه هیمالیا و در کشور نپال قرار دارد و ارتفاع آن حدود ۸۸۴۸ متر از سطح دریاست. این قله در سال ۱۸۶۵ به نام جورج اورست، افسر و نقشه‌بردار انگلیسی، نام‌گذاری شد.

صعود جونکو تابی از این جهت اهمیت داشت که نشان داد زنان نیز می‌توانند در دشوارترین عرصه‌های فیزیکی و روانی تاریخ ورزش، به رکوردهای جهانی دست یابند.

رسانه‌ها

برکناری سردبیر دیلی‌میل به‌دلیل چاپ عکس ساختگی

در ۱۵ می ۲۰۰۴، پیرس مورگان، سردبیر روزنامه دیلی‌میل انگلستان، از سمت خود برکنار شد. علت این تصمیم، چاپ عکسی بود که گفته می‌شد صحنه شکنجه یک عراقی توسط نظامی انگلیسی را نشان می‌دهد.

مقام‌های نظامی بریتانیا اعلام کردند که عکس ساختگی است و انتشار آن، چهره نیروهای نظامی را در افکار عمومی خراب کرده است. مورگان همچنان بر درستی عکس تأکید داشت، اما هیأت نمایندگان صاحبان روزنامه از او خواستند کناره‌گیری کند.

این پرونده نشان داد که در عصر رسانه، تصویر اگر راستی‌آزمایی نشود، می‌تواند اعتبار یک رسانه را نابود کند. عکس، هرچند قدرتمند است، اما بدون بررسی حرفه‌ای می‌تواند به ابزار گمراهی تبدیل شود.

جهان

قرارداد سایکس ـ پیکو و آغاز بحران‌های نوین خاورمیانه

در ۱۶ می ۱۹۱۶، مارک سایکس، نماینده بریتانیا، و فرانسوا ژرژ پیکو، نماینده فرانسه، درباره تقسیم قلمرو عثمانی در مناطق عرب‌نشین به توافق رسیدند. این توافق محرمانه بود، زیرا جنگ جهانی اول هنوز ادامه داشت و عثمانی هنوز رسماً شکست نخورده بود.

قرارداد سایکس ـ پیکو زمینه‌ساز شکل‌گیری مرزهای تازه در خاورمیانه شد؛ مرزهایی که بعدها کشورهایی مانند عراق، سوریه، لبنان و اردن را در قالب‌های جدید سیاسی شکل دادند.

این مرزها نه بر پایه واقعیت‌های قومی، مذهبی و تاریخی منطقه، بلکه بر اساس منافع استعماری بریتانیا و فرانسه ترسیم شد. بسیاری از بحران‌های بعدی خاورمیانه، از جنگ‌های داخلی تا تنش‌های قومی و مذهبی، ریشه در همین تقسیم‌بندی‌های مصنوعی دارند.

فنلاند؛ از جنگ داخلی تا درخواست عضویت در ناتو

در ۱۵ می ۱۹۱۸، جنگ داخلی فنلاند میان نیروهای سرخ، یعنی سوسیالیست‌ها، و نیروهای سفید، یعنی محافظه‌کاران و سلطنت‌طلبان، آغاز شد. این جنگ در فضای پس از انقلاب بلشویکی روسیه رخ داد.

فنلاند از سال ۱۸۰۹ تحت نفوذ روسیه بود، اما پس از سقوط حکومت تزاری و انقلاب بلشویکی، از فرصت استفاده کرد و اعلام استقلال نمود. پس از استقلال، اختلاف بر سر نوع حکومت به جنگ داخلی انجامید. سفیدها با کمک آلمان پیروز شدند و سوسیالیست‌ها شکست خوردند.

بیش از یک قرن بعد، در ۱۵ می ۲۰۲۲، فنلاند پس از دهه‌ها بی‌طرفی، قصد خود را برای پیوستن به ناتو اعلام کرد. این تصمیم در شرایطی گرفته شد که جنگ روسیه و اوکراین فضای امنیتی اروپا را دگرگون کرده بود.

فنلاند حدود ۱۳۰۰ کیلومتر مرز مشترک با روسیه دارد. پیوستن این کشور به ناتو، از نگاه مسکو، به معنای نزدیک شدن اتحاد نظامی غرب به یکی از حساس‌ترین مرزهای روسیه بود.

آغاز انقلاب فرهنگی چین

در ۱۶ می ۱۹۶۶، مائو تسه‌دونگ، رهبر چین کمونیست، با صدور اعلامیه‌ای انقلاب فرهنگی چین را آغاز کرد.

هدف اعلام‌شده مائو، پاک‌سازی جامعه چین از روحیه بورژوایی، خودخواهی، برتری‌طلبی، فساد و مال‌دوستی بود. او می‌خواست تفکر سوسیالیستی در جامعه نهادینه شود و انسان‌ها با روحیه برابری و برادری زندگی کنند.

اما انقلاب فرهنگی با خشونت، حذف نخبگان، تخریب آموزش، آشوب اجتماعی و سرکوب گسترده همراه شد. پس از مرگ مائو در سال ۱۹۷۶، مسیر چین تغییر کرد و با اصلاحات اقتصادی، به‌تدریج به اقتصادی سرمایه‌محور با رهبری سیاسی حزب کمونیست تبدیل شد.

امروز چین هنوز از نظر سیاسی تحت حاکمیت حزب کمونیست است، اما از نظر اقتصادی، دارای میلیونرها، میلیاردرها و ساختاری سرمایه‌دارانه است. این وضعیت یکی از تناقض‌های مهم تاریخ معاصر چین است.

نخستین ژنرال‌های زن در ارتش آمریکا

در ۱۵ می ۱۹۷۰، برای نخستین بار در تاریخ آمریکا، دو زن نظامی به درجه ژنرالی رسیدند: آنا می هیز و الیزابت هویزینگتون.

هر دو در جنگ جهانی دوم، جنگ کره و جنگ ویتنام خدمت کرده بودند. پس از آن، ارتقای زنان در رده‌های نظامی آمریکا به‌تدریج عادی‌تر شد.

این رویداد یکی از نقاط عطف حضور زنان در ساختارهای رسمی نظامی آمریکا بود.

دکتر کوپ و مبارزه جهانی با سیگار

در ۱۶ می ۱۹۸۸، دکتر چارلز اورت کوپ، رئیس وقت نظام پزشکی آمریکا، اعلام کرد که نیکوتین از نظر اعتیادآوری مشابه هروئین و کوکائین است و سیگار باید در ردیف مواد مخدر قرار گیرد.

پیش از او نیز مقام‌های پزشکی آمریکا سیگار را عامل بیماری‌های متعدد، از جمله سرطان و بیماری‌های قلبی، دانسته بودند. اما سخنان کوپ مبارزه جهانی با دخانیات را شدت بخشید.

در بسیاری از کشورها، کشیدن سیگار در مکان‌های عمومی، محل کار و فضای بسته ممنوع شد. همچنین فروش دخانیات به افراد زیر ۱۸ سال در بسیاری از کشورها جرم شناخته شد.

کوپ همچنین درباره بیماری ایدز نیز نقش مهمی در آگاه‌سازی عمومی داشت و کوشید ترس، ناآگاهی و پنهان‌کاری درباره این بیماری را کاهش دهد.

بازگشت خانواده پارسی ـ هندی گاندی به قدرت

در ماه می ۲۰۰۴، پس از پیروزی حزب کنگره هند، روزنامه‌ها از بازگشت خانواده نهرو ـ گاندی به قدرت سخن گفتند و به ریشه پارسی ـ هندی این خانواده اشاره کردند.

ایندیرا گاندی، دختر جواهر لعل نهرو، با فیروز گاندی ازدواج کرده بود. فیروز گاندی از پارسیان هند بود؛ یعنی از زرتشتیان ایرانی‌تباری که پس از سقوط ایران به دست عرب‌ها، به هند مهاجرت کرده بودند.

سونیا گاندی، عروس ایندیرا و همسر راجیو گاندی، پس از ترور همسرش، رهبری حزب کنگره را بر عهده گرفت و تا سال‌ها چهره اصلی این حزب بود.

این رویداد بار دیگر نشان داد که پارسیان هند، با وجود کوچ تاریخی از ایران، نقشی بسیار مهم در سیاست، اقتصاد و فرهنگ هند داشته‌اند.

برخی دیگر از رویدادهای ۱۶ می

در سال ۱۷۷۰، ماری آنتوانت، شاهزاده ۱۴ ساله اتریشی، با لوئی، ولیعهد ۱۵ ساله فرانسه، ازدواج کرد. هر دو بعدها در جریان انقلاب فرانسه اعدام شدند.

در سال ۱۸۰۴، پارلمان فرانسه به امپراتور شدن ناپلئون رأی داد.

در سال ۱۸۶۸، اندرو جانسون، رئیس‌جمهور آمریکا، در محاکمه پارلمانی با اختلاف یک رأی تبرئه شد.

در سال ۱۸۷۵، زمین‌لرزه‌ای شدید در ونزوئلا و کلمبیا حدود ۱۶ هزار کشته برجای گذاشت.

در سال ۱۹۱۸، قانون «Sedition Act» در آمریکا تصویب شد که بر اساس آن، انتقاد از دولت در زمان جنگ جرم شناخته می‌شد.

در سال ۱۹۲۰، پاپ پس از چند قرن، ژاندارک را قدیس اعلام کرد؛ زنی که پیش‌تر به اتهام جادوگری اعدام شده بود.

در سال ۱۹۶۹، سفینه شوروی ونرا ـ ۵ بر سطح سیاره زهره فرود آمد.

در سال ۱۹۶۹، تاکر کارلسون، روزنامه‌نگار و تحلیلگر سیاسی آمریکایی، به دنیا آمد.

در سال ۱۹۷۵، مردم سیکیم در همه‌پرسی رأی دادند که سرزمینشان به هند ملحق شود.

در سال ۱۹۹۱، ادیت کرسون به‌عنوان نخستین زن نخست‌وزیر فرانسه منصوب شد.

در سال ۲۰۰۳، چند انفجار انتحاری در کازابلانکا، مراکش، ده‌ها کشته و زخمی برجای گذاشت.

در سال ۲۰۰۵، لایحه مشارکت زنان در انتخابات به پارلمان کویت داده شد و روز بعد تصویب شد. چند سال بعد، زنان کویتی وارد پارلمان شدند.

در سال ۲۰۱۴، دو انفجار در بازار شهر نایروبی، پایتخت کنیا، چندین کشته و ده‌ها زخمی برجای گذاشت.

جمع‌بندی تحلیلی

رویدادهای ۱۶ می نشان می‌دهد که سه محور در تاریخ تکرار می‌شوند: جنگ شهری و بحران رهبری، تغییر مرزها توسط قدرت‌های خارجی، و نقش رسانه و فناوری در شکل دادن به افکار عمومی.

در ایران، نبرد خیابانی ری در برابر اسکندر و ناامنی خراسان پس از مرگ عبدالملک سامانی نشان می‌دهند که ضعف رهبری و بحران جانشینی می‌تواند یک قدرت بزرگ را در برابر تهدیدهای خارجی و داخلی آسیب‌پذیر کند. همچنین دگرگونی در روزنامه اطلاعات پس از انقلاب یادآور این است که حذف روزنامه‌نگاران حرفه‌ای، به معنای حذف بخشی از حافظه رسانه‌ای کشور است.

در جهان، قرارداد سایکس ـ پیکو، پیوستن فنلاند به ناتو، انقلاب فرهنگی چین و مبارزه جهانی با سیگار نشان می‌دهند که تصمیم‌های سیاسی، ایدئولوژیک و بهداشتی می‌توانند سرنوشت ملت‌ها را برای دهه‌ها تغییر دهند.

نکته کلیدی:
قدرت پایدار فقط با نیروی نظامی یا شعار ایدئولوژیک ساخته نمی‌شود؛ به رهبری خردمند، رسانه حرفه‌ای، نظم حقوقی، سلامت اجتماعی و درک دقیق از ژئوپلیتیک نیاز دارد.

ساموئل (پیمان) سلاحی